ҚАРЗНИ УНДИРИШ ҲАҚИДА СУДГА МУРОЖААТ ҚИЛИШ ТАРТИБИ
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 732-моддасида белгиланганидек, қарз шартномаси бўйича бир тараф — қарз берувчи иккинчи тарафга, яъни қарз олувчига пул ёки турга хос аломатлари билан белгиланган бошқа ашёларни мулк қилиб беради. Қарз олувчи эса, қарз берувчига бир йўла ёки бўлиб-бўлиб, ўшанча суммадаги пулни ё қарзга олинган ашёларнинг хили, сифати ва миқдорига баравар ашёларни ёхуд қарз суммасини қайтариб бериш мажбуриятини олади.
Қарз шартномаси шартига кўра, қийматга эга олинган нарса шартномада кўрсатилган вақтда қайтарилиши лозим. Борди-ю, қайтариш муддати шартномада кўрсатилмаган бўлса, қарз қарзни берувчи талаб қилган вақтда қайтарилиши керак.
Қарз шартномасининг бошқа шартномалардан фарқланадиган, юридик аҳамиятга эга ўзига хос хусусиятлари мавжуд.
Хусусан, қарз шартномаси реал бўлиб, унинг маъноси шундаки, шартнома нарса, пул ёки ашёни қарз берувчи қарз олувчига топшириш пайтидан вужудга келади ва худди шу вақтдан шартнома тузилган ҳисобланади. Қарз шартномаси бир томонлама шартнома ҳисобланиб, бир тараф — қарз берувчи қарз бериш ҳуқуқига эга бўлса, иккинчи томонда қарз нарсасини қайтариш мажбурияти вужудга келади. Шартномага кўра, қарздор олган мулкдан фойдаланиб, уни бошқариш ҳуқуқи берилганлиги туфайли мулкнинг вақтинчалик эгаси ҳисобланади. Қарз шартномаси аксарият ҳолларда текинга тузилади. Қонун ёки шартномада назарда тутилган ҳолларда фоизлар олишга йўл қўйилади. Фуқаролар ўртасида қарз суммаси энг кам иш ҳақининг ўн бараваридан ортиқ бўлса, шартнома оддий ёзма шаклда тузилиши шарт. Шартномадаги тарафлардан бири юридик шахс бўлганида эса, суммасидан қатъи назар қарз шартномаси ёзма шаклда тузилиши керак.
Агар қарз олувчининг тилхати ёки унга қарз берувчи томонидан муайян сумма ёхуд муайян миқдордаги ашёлар топширилганини тасдиқлайдиган бошқа ҳужжатлар мавжуд бўлса, қарз шартномаси ёзма шаклда тузилган ҳисобланади. Борди-ю, қарз мажбурияти қарз олувчи томонидан вексель, облигация ёки қарз суммасини ва қарз берувчининг уни ундириб олиш ҳуқуқини белгилайдиган бошқа қимматли қоғоз билан тасдиқланган бўлса, бундай ҳолда қарз шартномасининг ёзма шаклига риоя қилинган ҳисобланади.
Қарз берувчи қарзни вақтида қайтариб ололмаганида фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқи мавжуд.
Қарзни ундириш ҳақида судга агар нотарила тасдиқланган низосиз талаб бўлса суд буйруғини бериш тўғрисида ариза билан ёки даъво ариза шаклида фуқаролик ишлари бўйича туманлараро, туман (шаҳар) судларига мурожаат қилинади.
Судга ариза берилганда даъво баҳосининг (қарз суммаси) 4 фоизи миқдорида давлат божи ундирилади. Агар қарз шартномаси бўйича тарафлар юридик шахслар бўлса, давлат божи даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида ундирилади.
Даъво аризада (аризада) суднинг номи, даъвогар (аризачи) ва жавобгар (қарздор) Ф.И.Ш ва яшаш манзиллари, боғланиш маълумотлари, реквизитлари (агар мавжуд бўлса), даъво асоси ва суммаси ҳамда талаб кўрсатилади ва даъвогар (аризачи) ёки унинг вакили томонидан имзоланади.
Даъво ариза (ариза)га унинг нусхаси, даъво талабларини тасдиқловчи ҳүужжатлар, яъни қарз шартномаси ёки унга тенглаштирилган ёзма ҳужжатлар асл нусхаси, давлат божи ва почта харажати тўлангани тўғрисида ҳүжжатлар ва бошқа ҳужжатлар илова қилинади.
Қорақалпоғистон Республикаси фуқаролик ишлари бўйича биринчи инстанция судлари томонидан 2025 йил давомида қарзни ундириш билан боғлик жами 1188 фуқаролик иши кўриб тамомланган, шундан 1030 даъво ариза қаноатлантирилган, 48 таси рад этилган, 13 та иш иш юритишдан тугатилган, 97 та ариза кўрмасдан қолдирилган.
Шу ўринда суд амалиётидан бир мисол, даъвогар Х.Ахмедов судга даъво ариза билан мурожаат қилиб, жавобгар Н.Кобейсиновдан 15.000.000 сўм қарз пулини ундириб беришни сўраган.
Суд ҳал қилув қарори билан даъво ариза қаноатлантирилиб, жавобгар Н.Кобейсиновдан даъвогар Х.Ахмедовнинг фойдасига 15.000.000 сўм қарз пули ва суд харажатлари ундирилган.
Чунки, даъвогар Х.Ахмедов 2025 йили май ойида жавобгар Н.Кобейсиновга қайтариб бериш шарти билан қарзга 15.000.000 сўм берган. Бу ҳақида жавобгар Н.Кобейсинов тил хат ёзиб берган лекин қарз пулни даъвогар талаб қилган пайтдан буён қайтармаган.
Суд мажлисларида Н.Кобейсинов даъво талабини тан олиб, даъвогар Х.Ахмедовдан қарз олганлигини, лекин ҳозирги кунда моддий аҳволи туфайли қайтара олмаётганлигини билдирган.
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 732, 733, 735-моддаларига кўра, қарз шартномаси бўйича бир тараф (қарз берувчи) иккинчи тарафга (қарз олувчига) пул ёки турга хос аломатлари билан белгиланган бошқа ашёларни мулк қилиб беради, қарз олувчи эса қарз берувчига бир йўла ёки бўлиб-бўлиб, ўшанча суммадаги пулни ёки қарзга олинган ашёларнинг хили, сифати ва миқдорига баравар ашёларни (қарз суммасини) қайтариб бериш мажбуриятини олади. Қарз шартномаси пул ёки ашёлар топширилган пайтдан бошлаб тузилган ҳисобланади. Фуқаролар ўртасида қарз шартномаси, агар бу қарзнинг суммаси энг кам иш ҳақининг ўн бараваридан ортиқ бўлса, оддий ёзма шаклда тузилиши шарт, шартномадаги тарафлардан бири юридик шахс бўлганида эса суммасидан қатъи назар, ёзма шаклда тузилиши шарт. Қарз шартномасининг ёзма шаклига риоя қилмаслик ушбу Кодекснинг 109-моддасида назарда тутилган оқибатларга олиб келади. Агар қарз олувчининг тилхати ёки унга қарз берувчи томонидан муайян сумма ёки муайян миқдордаги ашёлар топширилганлигини тасдиқлайдиган бошқа ҳужжат мавжуд бўлса, қарз шартномаси ёзма шаклда тузилган ҳисобланади.
Амалдаги Фуқаролик кодекси 735-моддасининг 1 ва 2-қисмларига кўра, қарз олувчи олинган қарз суммасини қарз шартномасида назарда тутилган муддатда ва тартибда қарз берувчига қайтариши шарт. Агар қарз суммасини қайтариш муддати шартномада белгиланган бўлмаса, қарз олувчи уни қарз берувчи қарзни қайтариш ҳақида талаб қўйган кундан бошлаб ўттиз кун мобайнида қайтариши керак.
Ушбу қонун талабларига асосан суд, даъвогар Х.Ахмедовнинг даъво аризасини қаноатлантириш ҳақида хулосага келган.
Саодат КАИПНАЗАРОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси