HAYAL-QÍZLARǴA QARATA BASÍM HÁM ZORLÍQ USHÍN JUWAPKERSHILIK
Insan huqıqları menen erkinliklerin támiyinlew hár qanday demokratiyalıq mámlekettiń tiykarǵı wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı. Jámiyette gender teńlikti támiyinlew, hayal-qızlardıń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw, ásirese, olardı basım hám zorlıqtan qorǵaw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylanǵan. Sebebi, hayal shańaraqtıń tayanıshı hám keleshek áwladtı tárbiyalawdıń áhmiyetli faktorı bolıp esaplanadı.
Keyingi jılları mámleketimizde hayal-qızlardıń huqıqların qorǵaw, olardıń jámiyettegi abırayın bekkemlew jáne olarǵa hár qanday basım hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıwǵa qaratılǵan keń kólemli reformalar ámelge asırılmaqta. Bul baǵdarda qabıl etilgen «Hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı Nızam bul tarawda bekkem huqıqıy tiykar bolıp xızmet etpekte. Oǵan bola, hayal-qızlarǵa fizikalıq, ruwxıy, jınısıy yamasa ekonomikalıq zorlıqtıń barlıq túrleri qadaǵan etiledi.
Basım hám zorlıq – shaxstıń abırayı hám qádir-qımbatın kemsitiw, qáwip salıw, qorqıtıw, fizikalıq kúsh qollanıw yamasa onı ekonomikalıq jaqtan ǵárezli halǵa salıw sıyaqlı nızamsız háreketlerdi óz ishine aladı. Bunday jaǵdaylar tek ǵana shańaraqta emes, al jumıs orınlarında, bilimlendiriw mákemelerinde hám jámiyettiń basqa tarawlarında da ushırasıwı múmkin.
Ámeldegi nızamshılıqqa muwapıq, bunday huqıqbuzarlıqlardı islegen shaxslar tiyisli tártipte juwapkershilikke tartıladı. Sonıń ishinde, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksi jáne Jınayat kodeksinde usı qılmıslar ushın hákimshilik hám jınayıy jaza ilajları belgilengen. Bul bolsa jámiyette nızam ústinligin támiyinlew hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıwǵa xızmet etedi.
Sonday-aq, hayal-qızlardı zorlıqtan qorǵaw maqsetinde qorǵaw orderi institutı engizilgen. Qorǵaw orderi – jábirleniwshini qorǵawǵa qaratılǵan arnawlı huqıqıy hújjet bolıp, ol arqalı huqıqbuzarǵa belgili sheklewler belgilenedi hám jábirleniwshiniń qáwipsizligi támiyinlenedi.
Bul tarawdaǵı reformalardı jáne de kúsheytiw maqsetinde Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev tárepinen 2026-jıl 3-mart kúni qabıl etilgen «Hayal-qızlar hám balalar huqıqlarınıń qorǵalıwın kúsheytiw jáne olarǵa bolǵan basım hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıw boyınsha qosımsha shólkemlestiriwshilik-huqıqıy ilajlar haqqında»ǵı Pármanı ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Bul hújjet penen profilaktika jumısların kúsheytiw, jábirlengen shaxslardı qollap-quwatlaw jáne olarǵa huqıqıy, psixologiyalıq hám sociallıq járdem kórsetiw mexanizmleri jáne de jetilistirildi.
Sonıń menen birge, bul baǵdarda mámleketlik uyımlar hám jámiyetlik shólkemler arasındaǵı birge islesiwdi kúsheytiw, zorlıq jaǵdayların erte anıqlaw hám olardıń aldın alıw boyınsha sistemalı ilajlar belgilep berildi.
Hayal-qızlarǵa bolǵan basım hám zorlıqtıń aldın alıwda tek ǵana mámleketlik uyımlar emes, al jámiyettiń hár bir aǵzası belsene qatnasıwı kerek. Shańaraqta óz-ara húrmet hám keńpeyillik ortalıǵın qáliplestiriw, jaslardı insan huqıqlarına húrmet ruwxında tárbiyalaw bunday unamsız jaǵdaylardıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.
Juwmaqlap aytqanda, hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵaw jámiyet turaqlılıǵı hám shańaraq bekkemligin támiyinlewshi áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı. Bul baǵdarda qabıl etilgen nızamlar hám normativlik hújjetler hayal-qızlardıń huqıqların isenimli qorǵawǵa xızmet etip, jámiyette ádillik hám nızamlılıq principlerin bekkemleydi.
Zulfiya BABAJANOVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası