СУДЛАРДЫҢ ҲАҚЫЙҚЫЙ ҒӘРЕЗСИЗЛИГИН ТӘМИЙИНЛЕЎ – ӘДИЛ СУДЛАЎ САПАСЫН АРТТЫРЫЎДЫҢ ӘҲМИЙЕТЛИ ФАКТОРЫ

СУДЛАРДЫҢ ҲАҚЫЙҚЫЙ ҒӘРЕЗСИЗЛИГИН ТӘМИЙИНЛЕЎ – ӘДИЛ СУДЛАЎ САПАСЫН АРТТЫРЫЎДЫҢ ӘҲМИЙЕТЛИ ФАКТОРЫ

Бүгинги күнде дүньяда глобал қәўип-қәтерлер трансформацияланып атырған оғада қурамалы шараятта ҳәр бир мәмлекет алдында, биринши нәўбетте, пуқаралардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин исенимли қорғаў, инсан ушын мүнәсип ҳәм абадан турмыс кешириў шараятларын жаратыў ўазыйпасы турыпты. Бул стратегиялық әҳмийетли мақсетлерге ерисиўде инсан ҳуқықлары менен еркинликлерин қорғаўды өзиниң тийкарғы ўазыйпасы етип белгилеген мәмлекетлик ҳәкимияттың бийғәрез тармағы – суд ҳәкимияты айрықша әҳмийетке ийе.

Әлбетте, судлар искерлигиниң нәтийжелилиги ҳәм әдил судлаўдың сапасы көп жағынан суд ҳәкимиятының ҳақыйқый ғәрезсизлигине тиккелей байланыслы. Сонлықтанда, халықаралық-ҳуқықый ҳүжжетлерде де суд ҳәкимияты ғәрезсизлигин тәмийинлеўге байланыслы анық кепилликлер белгиленген. Атап айтқанда, БМШ тәрепинен 1985-жылы қабыл етилген Суд ҳәкимияты ғәрезсизлигиниң тийкарғы принциплериниң 1-бәнтине муўапық, суд ҳәкимияты ғәрезсизлиги мәмлекет тәрепинен кепилленеди ҳәм мәмлекеттиң Конституциясы ямаса нызамларында беккемленеди.

Усы тийкарда, судлардың ҳақыйқый ғәрезсизлигин тәмийинлеў Өзбекстан Республикасында мәмлекетлик сиясат дәрежесине көтерилген. Ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёевтиң атап өткениндей, «судлардың жумысына ҳәр қандай араласыў әдил судлаўға көлеңке салыў есапланады. Бул бойынша ҳәм сораў, ҳәм жуўапкершилик қатты болады.»

Мәмлекетимиздиң миллий ҳуқық системасында суд ҳәкимияты ғәрезсизлиги айрықша кепилленген. Атап айтқанда, Өзбекстан Республикасы Конституциясының 136-статьясында судьялар ғәрезсиз екенлиги, тек ғана нызамға бойсыныўы, судьяның әдил судлаўды әмелге асырыў искерлигине ҳәш қандай араласыўға жол қойылмайтуғыны ҳәм бундай араласыў нызамға муўапық жуўапкершиликке себеп болатуғыны қатаң белгилеп қойылған.

Бул конституциялық қағыйдалар нызамларымызда және де толық беккемленген. Мәселен, «Судлар ҳаққында»ғы Нызамның 67-статьясына бола, судьялардың бийғәрезлиги төмендеги кепилликлер арқалы тәмийинленеди:
судьяларды нызамда белгиленген тәртипте сайлаў, тайынлаў ҳәм азат етиў;

судьялардың қол қатылмаслығы;

әдил судлаўды әмелге асырыўда қатаң процессуаллық тәртиплерге әмел етилиўи;

қарар қабыл етиўде судьялар мәсләҳәтиниң сыр сақланыўы ҳәм де оны жәриялаўды талап етиўдиң қадаған етилиўи;

судқа ҳүрметсизлик етиў ямаса белгили бир ислерди шешиўге араласқанлық, судьялардың қол қатылмаслығын бузғанлық ушын жуўапкершилик белгилениўи;

судьяларға мәмлекет есабынан олардың жоқары статусына мүнәсип материаллық ҳәм социаллық тәмийнат жаратылыўы.

Нызам нормаларының талаплары бузылған жағдайда, нызамшылықта тийисли жуўапкершилик шаралары нәзерде тутылған. Атап айтқанда, судқа ҳүрметсизлик еткени ушын Өзбекстан Республикасы Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекстиң 180-статьясында, тергеў ямаса суд ислерин шешиўге араласқаны ушын болса Жынаят кодексиниң 236-статьясында қатаң жуўапкершилик белгиленген. Бул болса суд ҳәкимияты ғәрезсизлигине байланыслы кепилликлерди және де беккемлейди.

Улыўмаластырып айтқанда, суд ҳәкимиятының ғәрезсизлиги – әдил судлаўдың сапасын арттырыўдың ең әҳмийетли кепили болып есапланады. Бул принцип Конституция ҳәм нызамларымызда айрықша беккемлеп қойылған. Суд ҳәкимияты ғәрезсизлигине қарсы қаратылған ҳәр қандай ҳәрекет жәмийетлик қәўипли қылмыс сыпатында баҳаланып, нызам менен жуўапкершиликке себеп болады.

Ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёевтиң атап өткениндей, «судлардың ҳақыйқый ғәрезсизлигин тәмийинлеў биз ушын ең тийкарғы ўазыйпа болып есапланады. Әсиресе, суд қайсыдур лаўазымлы шахстың қолы жететуғын уйымға айланып қалыўына улыўма жол қоймаў шәрт.»

Азат ИМАТОВ,
Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суд судьясы

БАЛАЛАРДЫ ЗОРЛЫҚТЫҢ БАРЛЫҚ ТҮРЛЕРИНЕН ҚОРҒАЎ – МӘМЛЕКЕТ СИЯСАТЫНЫҢ ТИЙКАРҒЫ БАҒДАРЫ

Бизге белгили, 2025-жыл 24-декабрь күни Өзбекстан Республикасы Президенти тәрепинен «2026-2030-жылларға мөлшерленген Балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў стратегиясын тастыйықлаў ҳаққында»ғы Пәрман қабыл етилди. Бул ҳүжжет мәмлекетимизде балалардың ҳуқықлары менен мәплерин тәмийинлеў жолында әҳмийетли ҳәм тарийхый қәдем сыпатында тән алынбақта.

Бул Пәрман тек ғана рәсмий-ҳуқықый ҳүжжет болып қалмастан, ал ҳәр бир баланың тыныш, саламат ҳәм бахытлы балалыққа болған ҳуқықын тәмийинлеўге қаратылған кең көлемли мәмлекетлик стратегия болып есапланады. Себеби, балалар – жәмийеттиң ең нәзик, ең қорғаўға мүтәж қатламы есапланады.

Тилекке қарсы, турмыста балалар ҳәр қыйлы түрдеги зорлыққа дус келиўи мүмкин. Соннан:

-шаңарақтағы қатаңлық ҳәм итибарсызлық,

-мектеп ямаса жәмийетлик орынларда кемситиў ҳәм басым өткериў,

-Интернет мәканындағы кибербуллинг,

-психологиялық ямаса физикалық күш көрсетиў жағдайлары.

Бурын да мәмлекетимизде балалар ҳуқықларын қорғаўға қаратылған нызамлар бар еди. Бирақ жаңадан қабыл етилген Пәрман бул машқалаға системалы, комплексли ҳәм узақ мүддетли қатнас жасаўды усыныс етпекте. Яғный, зорлық ақыбетлери менен гүресиў емес, ал оның алдын алыў, қәўипли факторларды сапластырыў стратегияның тийкарғы мақсети сыпатында белгиленген.

2026-2030-жылларға мөлшерленген бул стратегияның бас мақсети – балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў, олар ушын қәўипсиз орталық жаратыў және ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин толық тәмийинлеўден ибарат.

Бул болса төмендегилерди аңлатады:

-ҳәр бир бала өзин қорғалған сезиниўи керек;

-баланың пикири ҳәм даўысы еситилиўи шәрт;

-машқалаға дус келген бала ҳеш қашан жәрдемсиз қалмаўы керек.

Стратегияда бир қатар әҳмийетли жаңалықлар ҳәм тийкарғы бағдарлар белгилеп берилген. Соның ишинде, барлық қарарлар қабыл етилиўинде «баланың ең жақсы мәпи» тийкарғы өлшем сыпатында белгиленбекте. Яғный, ҳәр қандай илаж бәринен бурын балаға зыян жеткермеўи, керисинше, оның мәпине хызмет етиўи керек.

Пәрманда тек ғана жазалаўшы илажлар емес, ал профилактикаға қаратылған механизмлер де айрықша орын алған. Атап айтқанда:

ата-аналардың бала тәрбиясы бойынша ҳуқықый ҳәм психологиялық саўатлылығын арттырыў,

билимлендириў мәкемелеринде психологиялық хызметлерди күшейтиў,

балаларға өз ҳуқықлары ҳәм қорғаў механизмлери ҳаққында түсиник бериўге қаратылған илажлар белгилеп берилген.

Сондай-ақ, мәмлекетлик уйымлар арасындағы бирге ислесиў мәселеси де жаңа басқышқа алып шығылмақта. Енди балалар менен байланыслы машқалалар билимлендириў, денсаўлықты сақлаў, ишки ислер, социаллық қорғаў ҳәм суд уйымлары арасында өз-ара аўызбиршилик ҳәм мәлимлеме алмасыў тийкарында шешиледи.

Зорлыққа ушыраған ямаса қәўип астындағы балалар кимге мүрәжат етиўин, қай жерден ҳәм қандай жәрдем алыўын билиўи ушын аңсат, исенимли ҳәм нәтийжели қорғаў системаларын енгизиў де стратегияның әҳмийетли бағдарларынан бири есапланады.

Жуўмақлап айтқанда, бул Пәрманның орынланыў процесинде баланы тәрбиялаў ҳәм оны қорғаў тек ғана шаңарақтың емес, ал пүткил жәмийеттиң жуўапкершилиги екенлиги және бир мәрте тастыйықланбақта. Мәмлекет бул ҳүжжет арқалы ҳәр бир баланың тәғдирине бийпәрўа емеслигин, оны тыңлаўға, қорғаўға ҳәм ҳәр бир жас өспирим шахс ушын жуўапкершиликти өз мойнына алыўға таяр екенин көрсетпекте.

Хамра БЕРДИКЛИЧЕВ,

Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы

ҲƏКИМШИЛИК СУДЛАРДА ФОТО СУЎРЕТКЕ АЛЫЎ ҲƏМДЕ ВИДЕО ЖАЗЫЎҒА АЛЫЎ ТƏРТИБИ

Ɵзбекстан Республикасы Ҳəкимшилик суд ислерин жүритиў ҳаққындағы Кодекстың 143-статьясына муўапық, ҳәкимшилик суд ислерин жүритиў қатнасыўшылары ҳәм суд мәжилиси залында қатнасыўшылар жазба жазыўлар жүргизиў, стенограмма жүргизиў ҳәм даўыс жазып алыў ҳуқықына ийе. Суд мәжилисиниң фото сүўретине, видеожазыўына, сондай-ақ радио ҳәм телевидение арқалы трансляция қылыныўына исти көрип атырған судтың руқсаты менен жол қойылады.

Суд додалаўының ашықлығын, судлар искерлигине байланыслы мəлимлеме алыў ҳуқықын əмелге асырылыўының, сондай ақ, судлар тəрепинен усы мəселеге байланыслы нызам ҳүжжетлериниң бирдей қолланылыўын тəмийинлеў мақсетинде Өзбекстан Республикасы Жоқары суды пленумы тəрепинен 2020-жыл 21-февраль күни 4-санлы «Суд додалаўының ашықлығын ҳәм судлардың искерлигине байланыслы мәлимлеме алыў ҳуқықын тәмийинлеў ҳаққында»ғы қарары қабыл етилип, қарардың 14-бəнтине кɵре, нызамға муўапық:

а) ашық суд мәжилисин фотосүўретке түсириў, видеожазыўға алыў, сондай-ақ, ғалаба хабар қуралларында трансляция етиўге төмендеги тәртипте жол қойылады:

пуқаралық исин көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң разылығы алынғаннан кейин берген руқсаты менен;

жынаят, ҳәкимшилик, экономикалық исти ҳәм ҳәкимшилик ҳуқықбузарлық ҳаққындағы исти көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң пикирин тыңлағаннан кейин берген руқсаты менен;

б) ашық суд мәжилисинде аудиожазыўды әмелге асырыўға төмендеги тәртипте жол қойылады:

пуқаралық исин көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң разылығы алынғаннан кейин берилген руқсаты менен;

жынаят иси ҳәм ҳәкимшилик ҳуқықбузарлық ҳаққындағы исти көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң пикирин тыңлағаннан кейин берген руқсаты менен.

Судлардың итибары суд мәжилиси залында қатнасып атырғанлар ҳәр қандай ис бойынша еркин түрде жазба жазыўлар жүргизиўи, стенограмма жүргизиўи, экономикалық ис ямаса ҳәкимшилик ҳуқықый қатнасықлардан келип шыққан ис көрилип атырғанда болса, сондай-ақ, аудиожазыў жүргизиўи мүмкин екенлигине қаратыў лазымлығы ҳаққында түсиндирмелер берилген.

Процесс қатнасыўшыларының илтимаснамаларын, ғалаба хабар қураллары ўәкиллериниң мүрәжатларын қанаатландырыў ямаса қанаатландырмастан қалдырыў ҳаққында суд орнында уйғарыў шығарады ҳәм суд мәжилисиниң баяннамасына киргизеди.

Суд ғалаба хабар қураллары ўәкиллерин тарқатылып атырған хабардың дурыслығы, ҳақыйқатлылығы, қалыслығы ҳәм исенимлилиги ушын жуўапкершилик ҳаққында ескертеди ҳәм бул ҳаққында суд мәжилисиниң баяннамасына жазып қойылады.

Суд мәжилисиниң барысын нызамда жол қойылған көринисте жазып алыныўын әмелге асырып атырған шахслардың ҳәрекети суд мәжилиси тәртибине кесент етпеўи керек.

Суд мәжилисинде қатнасып атырған ҳәм оның барысын жазып алыў ҳуқықынан пайдаланып атырған шахслар тәрепинен бул ҳуқықтың пайдаланыўы суд мәжилиси тәртибиниң бузылыўы болып табылады. Бундай жағдайда суд айыпдар шахсларға процессуал нызамда нәзерде тутылған тәсир илажларын қолланыўға ҳақылы.

Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,

 Қарақалпақстан Республикасы ҳəкимшилик суды судьясы  

АТА-АНАЛЫҚ ҲУҚЫҚЫНАН АЙЫРЫЎ ҲӘМ ТИКЛЕЎ ШӘРТЛЕРИ

Балалардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин, соның ишинде, шаңарақлық-ҳуқықый тараўда қорғаў дәрежесин арттырыў мәмлекетимиз сиясатының тийкарғы бағдарларынан бири болып есапланады. Ҳәзирги ўақытта мәмлекетлик шаңарақ сиясаты жәмийет турмысында жүз берип атырған объектив өзгерислер тәсиринде қәлиплеспекте. Республикамыз көлеминде социаллық машқала себеплерин сапластырыў ушын шаңарақларды қоллап-қуўатлаў бойынша мақсетли илажлар комплекси әмелге асырылмақта. Мәмлекетимизде ата-аналар қыйын турмыслық жағдай себепли балаларға ғамхорлық ете алмайтуғын шаңарақлар ушырасады.

Ата-аналардың балаларға физикалық ҳәм руўхый зорлық етиўи машқаласынан тысқары, ата-аналар тәрепинен баланың мүлклик ҳуқықларын бузыў машқаласы да әҳмиетли болып есапланады. Буның тийкарғы себеплери сыпатында: кәмбағаллық, алкогольизм, нәшебентлик, ата-ана миннетлемелерине жуўапкершиликсиз қатнаста болыў, шаңарақлық ҳәм әдеп-икрамлылық қәдириятларының төмен дәрежесин көрсетиў мүмкин. Шаңарақлық қатнасықлардың турақсызлығы көбинесе басқа себеплерден де жүзеге келмекте.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў – бул ата-аналарға қолланылатуғын ҳәм олардың нызамсыз ҳәрекетлеринде ата-аналық миннетлерин орынламаў, тийисли дәрежеде орынламаў сыпатында көрсетилетуғын қатаң санкция болып есапланады. Атап өтиў керек, ата-аналық ҳуқықларынан айырыў – бул олардың перзентлерине қарата биле тура айыплы ҳуқықбузарлық ислеген ата-аналар ушын жуўапкершилик ақырғы шара есапланады. Усы мүнәсибет пенен, ата-ана ҳуқықлары тек ғана Шаңарақ кодексиниң 80-статьясы биринши бөлиминде белгиленген суд қарары менен өз күшин жоғалтады.

Ата-аналық ҳуқықынан оғада үлкен зәрүрликсиз айырыў баланың мәплерин, шаңарақта жасаў ҳәм тәрбияланыў ҳуқықын бузыўы ҳәм оның тәғдиринде қайтып болмайтуғын ақыбетлерге алып келиўи мүмкин. Бул ата-аналық ҳуқықларынан айырыў институтының тәрбиялық функциясын әмелге асырыў менен байланыслы.

Әмелдеги Шаңарақ низамшылығына муўапық, ата-ана (олардан бири) төмендеги жағдайларда ата-аналық ҳуқықынан айырылады:

– ата-аналық миннетлемелерин орынлаўдан бас тартса, соның ишинде, алимент төлеўден бас тартса;

– себепсиз себеплерге бола өз баласын туўыў үйи ямаса басқа емлеў мәкемесинен, тәрбия, халықты социаллық қорғаў мәкемеси ҳәм сол сыяқлы басқа да мәкемелерден алыўдан бас тартса;

– ата-аналық ҳуқықын пайдаланбаса, балаларға мийримсиз мүнәсибетте болса;

– үзликсиз ишиўшилик яки нәшебентликке дуўшар болган болса;

– өз балаларының өмири ямаса денсаўлығына ямаса ериниң (ҳаялының) өмири ямаса денсаўлығына қарсы қастан жынаят ислеген болса.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў суд тәртибинде әмелге асырылады.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы ислер ата (ана) ның (олардың орнын басыўшы шахслардың), прокурордың, сондай-ақ, ержетпеген балалардың ҳуқықларын қорғаў миннетлемеси жүкленген уйым ямаса мәкемелердиң (қәўендерлик уйымы, ержетпегенлер ислери бойынша уйымлараралық комиссиялар, жетим балалар ҳәм ата-ана қарамағынан айрылған балалар мәкемелери ҳәм басқа да мәкемелердиң) шағымына бола көриледи.

Суд ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы ислерди көрип шығыўда баланың тәмийнаты ушын ата-аналық ҳуқықынан айрылған ата-анадан (олардың биринен) алимент өндириў мәселесин шешеди.

Шаңарақ кодексиниң 81-статьясында ата-аналық ҳуқықынан айырыў ақыбетлери белгиленген. Олар бойынша:

– ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ана қайсы балаға ата-аналық ҳуқықынан айырылған болса, соль балаға болған туўысқанлық фактине тийкарланған барлық ҳуқықлардан, соның ишинде, оннан тәмийнат алыў, сондай-ақ, балалы пуқаралар ушын нызамшылықта белгиленген жеңилликлер ҳәм напақалар алыў ҳуқықларынан айырылады;

– ата-аналық ҳуқықынан айырылыўы ата-ананы өз баласына тәмийинлеў миннетлемесинен азат етпейди;

– ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ананың (олардан бириниң) буннан кейин бала менен бирге жасаў ямаса жасамаў мәселеси суд тәрепинен турақ жай ҳаққындағы нызамшылықта белгиленген тәртипте шешиледи;

– ата-анасы (олардан бири) оған ата-аналық ҳуқықынан айырылған бала, егер ол перзентликке алынбаған болса, турақ жайға болған мүлк ҳуқықын ямаса турақ жайдан пайдаланыў ҳуқықын сақлап қалады, сондай-ақ, әкеси (анасы) ҳәм басқа да туўысқанлары менен туўысқанлық фактине тийкарланған барлық мүлклик ҳуқықларын, соның ишинде мийрас алыў ҳуқықын сақлап қалады;

– баланы әкеси ямаса анасына бериў имканияты болмағанда ямаса ата-ананың ҳәр екеўи де ата-аналық ҳуқықынан айырылған жағдайда, бала қәўендерлик ҳәм қәўендерлик уйымының қарамағына бериледи.

– ата-ана (олардан бири) ата-аналық ҳуқықынан айырылғанда баланы перзентликке алыўға ата-ана (олардан бири) ата-аналық ҳуқықынан айырылғанлығы ҳаққындағы судтың шешиўши қарары шығарылған күннен кейин кеминде алты ай өткеннен кейин жол қойылады.

Ата-ана (олардан бири) өзиниң минез-қулқын, турмыс тәризин ҳәм (ямаса) бала тәрбиясына болған қатнасын өзгерткен жағдайларда ата-аналық ҳуқықы тиклениўи мүмкин.

Ата-аналық ҳуқықын тиклеў ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ананың (олардан бириниң) шағымы бойынша суд тәртибинде әмелге асырылады.

Ата-ананың (олардан бириниң) ата-аналық ҳуқықын тиклеў ҳаққындағы талабы менен бирге баланы ата-анаға (олардан бирине) қайтарыў ҳаққындағы талабы да көрип шығылыўы мүмкин.

10 жасқа толған балаға ата-аналық ҳуқықының тиклениўине тек ғана оның разылығы менен жол қойылады.

Бала перзентликке алынған ҳәм перзентликке алыў бийкар етилмеген болса, ата-аналық ҳуқықын тиклеўге жол қойылмайды.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы даўа арзаларының (ҳәм олар бойынша шығарылған суд қарарларының) өзине тән өзгешеликлери бар: бундай келиспеўшиликлердиң тийкарында бир тәрептен ата ҳәм аналардың баланы тәрбиялаўға байланыслы миннетлемелерди орынлаўдан бас тартыўы ҳәм бир қатар ҳуқықлардан айырыўы турса, екинши тәрептен болса ержетпеген баланың тәғдири, тәрбиясы, тәмийнаты ҳәм қәўипсизлиги менен байланыслы ҳуқықларын қорғаў көринеди.

 Саодат ҚАЙЫПНАЗАРОВА,

 Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы                            

СОРАҢ, ЖУЎАП БЕРЕМИЗ

Сораў: Ҳәкимшилик судларда жеке тәртиптеги исбилерменлерден өндирилетуғын мәмлекетлик бажы муғдары қандай?

Жуўап: Дәслеп жеке тәртиптеги исбилермен дегенде кимлер нәзерде тутылыўын билип алыўымыз керек.

Жеке тәртиптеги исбилермен – бул белгиленген тәртипте дизимнен өткен ҳәм юридикалық шахс дүзбестен исбилерменлик искерлигин әмелге асыратуғын физикалық шахс.

Өзбекстан Республикасының «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамының 10-статьясында ҳәкимшилик судларда мәмлекетлик бажыны төлеўден азат етилген субъектлер нәзерде тутылған болып, усы статьяның биринши бөлими 1-бәнтине көре, исбилерменлик субектлери – исбилерменлик искерлигин әмелге асырыў менен байланыслы ҳуқықлары ҳәм нызамлы мәплерин бузып атырған жергиликли мәмлекетлик ҳәкимият уйымларының, республикалық атқарыўшы ҳәкимият уйымларының, ҳәкимшилик-ҳуқықый искерликти әмелге асырыўға ўәкилликли болған басқа да уйымлардың, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымларының, олардың лаўазымлы шахсларының қарарлары, ҳәрекетлери (ҳәрекетсизлиги) үстинен судқа мүрәжат еткенде мәмлекетлик бажыдан азат етилген.

Истиң нәтийжеси бойынша усы исбилерменлик субъектиниң талаплары толық ямаса қысман қанаатландырылмастан қалдырылған жағдайда, мәмлекетлик бажы усы шахслардан талаплардың қанаатландырылмастан қалдырылған муғдарына пропорционал түрде өндириледи.

«Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамның қосымшасы менен тастыйықланған «Мәмлекетлик бажы ставкаларының муғдарлары» 3-бәнтинде ҳәкимшилик судлар тәрепинен өндирилетуғын мәмлекетлик бажының муғдарлары нәзерде тутылған.

Усы бәнтте киши исбилерменлик субъектлери әмелге асыратуғын исбилерменлик искерлиги шеңберинде судларға мүрәжат еткенде белгиленген ставканың 50 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы төлейтуғынлығы белгилеп қойылған.

Өзбекстан Республикасының «Исбилерменлик искерлиги еркинлигиниң кепилликлери ҳаққында»ғы Нызамның 5-статьясына көре, жеке тәртипте исбилерменлер киши исбилерменлик субъекти есапланады.

Демек, жоқарыдағылардан келип шығып, жеке тәртиптеги исбилерменлер ҳәкимшилик судларға мүрәжат еткенде, истиң нәтийжеси бойынша арзасы қанаатландырылмаған жағдайда белгиленген ставканың 50 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы төлейди.

 Камалатдин  ХОЖАМУРАТОВ,

Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик судының судьясы

СУД ЭКСПЕРТИЗАСЫ ТАРАЎЫНА БАҒЫШЛАНҒАН СЕМИНАР ӨТКЕРИЛДИ

Қарақалпақстан Республикасы судында Х.Сулайманова атындағы Республикалық суд-экспертиза орайының Қарақалпақстан Республикасы бөлими экспертлери Д.Таджиев ҳәм У.Рустамовалардың қатнасыўында семинар шөлкемлестирилди. Илажда судьялар ҳәм суд системасы хызметкерлери қатнасты.

Семинардың тийкарғы мақсети суд әмелиятында экспертиза жумысының әҳмийетин арттырыў, суд хызметкерлериниң билим ҳәм көнликпелерин беккемлеў, сондай-ақ, тараўдағы жаңалықлар менен таныстырыўдан ибарат болды.

Семинар даўамында қатнасыўшыларға суд лингвистикасы тараўы ҳаққында толық мағлыўмат берилди. Экспертлер бул бағдардың мазмун-мәниси, оның изертлеў объектлери, сондай-ақ, сөз ҳәм текст анализи арқалы суд процесслеринде дәлиллердиң исенимлилигин анықлаўдағы әҳмийети ҳаққында түсиник берди. Суд лингвистикасы арқалы түрли хатлар, баянатлар ямаса электрон жазыспалардағы мәнисти анық талқылаў имканияты артатуғыны атап өтилди.

Сондай-ақ, илажда суд ҳүжжетлерин интеграция системасы арқалы жибериў тәртиби, оның абзаллықлары ҳәм электрон бирге ислесиўдиң нәтийжеси ҳаққында да тоқтап өтилди. Бул система суд қарарларын жедел, анық ҳәм қәўипсиз тәризде жеткериўди тәмийинлеп, суд жумысын және де ашық-айдын ҳәм нәтийжели ететуғыны атап өтилди.

Экспертлер суд-жер экспертизасы түсиниги, оның қолланылыў тараўлары ҳәм әмелий әҳмийети ҳаққында мағлыўмат берди. Соның менен бирге, экспертиза қәрежетлерин есаплаў тәртиби, оларды суд ислерин жүритиўде дурыс қолланыў механизмлери бойынша да түсиниклер берилди.

Семинарда Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2025-жыл 21-августта қабыл етилген 140-санлы Пәрманының мазмун-мәнисине де айрықша тоқтап өтилди. Бул ҳүжжетте суд-ҳуқық системасында санластырыў процесслерин және де тереңлестириў, мәлимлеме технологияларын енгизиў арқалы система нәтийжелилигин арттырыў ўазыйпалары белгилеп берилген. Экспертлер бул Пәрман суд ислерин жүритиўде заманагөй мәлимлеме шешимлерин енгизиўде жаңа басқышты баслап бергенин атап өтти.

Илаж жуўмағында семинар қатнасыўшылары өзлерин қызықтырған сораўлар менен мүрәжат етти. Судьялар ҳәм суд хызметкерлери экспертизаларды тайынлаў, олардың нәтийжелерин баҳалаў ҳәм заманагөй санлы шешимлерден пайдаланыў бойынша экспертлерден анық ҳәм илимий тийкарланған жуўаплар алды.

Семинар суд системасы хызметкерлериниң билим ҳәм маманлығын арттырыў, суд экспертизасы тараўындағы жаңалықлар менен таныстырыў ҳәм санластырыў процесслерин әмелиятқа кеңнен енгизиў жолында үлкен әҳмийетке ийе болды.

АРТЫҚША ТӨЛЕНГЕН ҲӘМ ӨНДИРИЛГЕН САЛЫҚЛАРДЫ ҚАЙТАРЫЎ ТӘРТИБИ

Өзбекстан Республикасы мәмлекет гәзийнесинин тийкарғы дереклери ишинде салықлар ҳәм мәжбүрий төлемлер айрықша орын ийелейди. Салық төлеў – ҳәр бир пуқара ҳәм хожалық жүргизиўши субъекттиң Конституцияда белгилеп қойылған миннети есапланады.

Өзбекстан Республикасының Салық кодексинде салықлар ҳәм жыйымларды белгилеў, енгизиў, есаплаў және төлеў тәртиплери, сондай-ақ, салық миннетлемелерин орынлаў менен байланыслы қатнасықлар анық тәртипке салып қойылған.

Әмелдеги нызамшылыққа муўапық, егер салық төлеўши тәрепинен салық артықша төленген ямаса артықша өндирилген болса ҳәм ол салық бойынша қарыздар болмаса, бул сумма салық төлеўшиге қайтарылыўы ямаса келешектеги салық төлемлери есабынан есапқа алыныўы керек.

Егер салық төлеўшиниң салық бойынша қарызы бар болса, артықша төленген ямаса өндирилген сумма дәслеп соль қарызды, кейин пеня ҳәм жәриймаларды қаплаў ушын басқышпа-басқыш есапқа алынады.

Артықша төленген салық суммасын есапқа алыў ямаса қайтарыў ҳаққындағы қарар салық уйымы тәрепинен тийисли жағдай анықланған ямаса салық төлеўшиниң жазба арзасы қабыл етилген күннен баслап он күн ишинде қабыл етиледи.

Салық төлеўши арза менен мүрәжат еткен жағдайда, артықша төленген сумма толық ямаса бир бөлеги қайтарылыўы мүмкин. Бул қағыйда қосымша қун салығы (ҚҚС) бойынша да қолланылады.

Қайтарыў ямаса есапқа алыў миллий валютамыз – сумда әмелге асырылады. Артықша төленген ямаса өндирилген салық суммасы салық төлеўшиниң жазба арзасы алынған күннен баслап 15 күн ишинде, турақлылық рейтинги жоқары болған исбилерменлик субектлерине болса 3 күн ишинде қайтарылыўы шәрт (ҚҚС буған кирмейди).

Бундай арзалар салық төлеўши тәрепинен артықша төлем төленген күннен ямаса артықша өндирилгени мәлим болған күннен баслап үш жыл ишинде усынылыўы мүмкин.

Салық уйымы арзаны көрип шығып, артықша төленген сумма қайтарылыўы ямаса есапқа алыныўы ҳаққындағы қарарды әдетте 10 күн ишинде, жоқары рейтингли исбилерменлер бойынша болса 2 күн ишинде қабыл етеди. Егер бийкарлаў ҳаққында қарар қабыл етилсе, бул ҳаққында салық төлеўшиге 3 күн ишинде мәлим етилиўи шәрт.

Егер салық уйымы белгиленген мүддетте артықша төленген сумманы қайтармаса, кешиктирилген ҳәр бир күн ушын процентлер есапланады. Бул процентлер Орайлық банктиң қайта қаржыландырыў ставкасы тийкарында белгиленеди ҳәм мәмлекетлик бюджет қаржылары есабынан төленеди.

Спартак НИЯЗОВ,

Нөкис районлар аралық экономикалық судының баслығы

ӘМИЎДӘРЬЯ РАЙОНЫНДА КӨШПЕЛИ СУД МӘЖИЛИСИ БОЛЫП ӨТТИ

Жынаят ислери бойынша Әмиўдәрья районы судының баслығы Ж.Балтабаев басшылығында, судья жәрдемшиси Е.Жуманиязов, Әмиўдәрья районы прокурорының аға жәрдемшиси ҳәм районлық ИИБ пробация топарының аға инспекторының қатнасыўында Әмиўдәрья районы «Бай аўыл» мәкан пуқаралар жыйыны имаратында ашық көшпели суд мәжилиси шөлкемлестирилди.

Онда Өзбекстан Республикасы Жынаят кодексиниң 73-статьясына тийкарланып (жазаны өтеўден мүддетинен алдын шәртли азат етиў) алдын жынаят ислеген, бирақ дүзелиў жолына қатаң өткен, белгиленген тәртип-қағыйдаларға әмел етип, мийнетке ҳадал мүнәсибетте болған 10 судланыўшы жазаның өтелмей қалған бөлегинен мүддетинен алдын шәртли түрде азат етилди.

Сондай-ақ, бул шахсларға жазадан мүддетинен алдын шәртли түрде азат етилиўи олардың мойнынан толық жуўапкершиликти алып тасламайтуғыны, егер жазаның өтелмеген бөлеги даўамында қастан және жаңа жынаят ислесе, Жынаят кодексиниң 60-статьясы (бир неше ҳүким бойынша жаза тайынлаў) қағыйдаларына муўапық жаза тайынланатуғыны ҳаққында толық түсиниклер берилди.

Бундай көшпели суд мәжилислери пуқаралар санасында нызам үстинлигин беккемлеў, қылмыс ислегенлерди қайта тәрбиялаў процесинде ҳуқықый мәдениятты арттырыў және жынаят жолынан қайтқан шахсларға жәмийетке қайтыў имканиятын жаратыўға хызмет етеди.

ТӘБИЯТ БАЙЛЫҚЛАРЫНАН АҚЫЛҒА МУЎАПЫҚ ПАЙДАЛАНЫЎ – НЫЗАМ ТАЛАБЫ

Экология ҳәм тәбият байлықларынан надурыс пайдаланыў, яки оларға зыян жеткериў жынаят есапланады. Себеби ана тәбият – адамзаттың тиришилик дәреги, жәмийет раўажланыўы ҳәм келешек әўладлар саламатлығының тийкары. Елимизде тәбиятты қәстерлеп сақлаў, жер ҳәм суў ресурсларынан ақылға уғрас пайдаланыў, қоршаған орталықты қорғаў тараўында кең көлемли реформалар әмелге асырылмақта. Мәмлекетлик бағдарламалар ҳәм қабыл етилип атырған нызам ҳүжжетлери арқалы турақлы раўажланыўды тәмийинлеў, экологиялық мәдениятты арттырыў ҳәм тәбийғый байлықларды қорғаў тийкарғы ўазыйпа етип белгиленген.

Жер ҳәм жер асты байлықлары ҳәр бир мәмлекеттиң ең әҳмийетли миллий байлықлары. Сонлықтанда, олар тек ғана экономиканың түрли тараўлары ушын тийкарғы дәрек емес, ал халықтың турмыс сапасы ҳәм келешек әўладлардың абаданлығы ушын да бийбаҳа ғәзийне болып есапланады.

Өзбекстан Республикасы Жынаят кодексиниң 197-статьясында жер ямаса жер асты байлықларынан пайдаланыў қағыйдаларын бузыў жынаят екенлиги белгилер қойылған. Бул норма тәбийғый ресурслардан ақылға уғрас ҳәм әдил пайдаланыўды тәмийинлеў, соның менен бирге оларды қорғаў мақсетинде енгизилген.

Сондай-ақ, 197-1-статьяда суўғарылатуғын жерлерди өзбасымшалық пенен ийелеп алыў жағдайларына қарсы гүресиў нормалары да белгиленген. Жерден пайдаланыўшы ямаса ижараға алыўшы өз аймағында жердиң өзбасымшалық пенен ийелеп алынғаны ҳаққында мәлим болса, ол бул жағдай ҳаққында тийисли уйымларға хабар бериўи шәрт. Егер бул миннетлеме орынланбаса ямаса шара көрилмесе, шахс жуўапкершиликке тартылыўы мүмкин.

Жер ҳәм жер асты ресурсларынан надурыс пайдаланыў топырақтың деградациясына, суў ресурсларының патасланыўына ҳәм экологиялық турақлылықтың бузылыўына алып келиўи мүмкин. Суўғарылатуғын жерлерди өзбасымшалық пенен ийелеп алыў болса тек ғана нызам бузылыўшылық емес, ал халықтың турмыс тәризине де унамсыз тәсир көрсетеди.

Сондай-ақ, жер қазылмалары, суў резервлери ҳәм минерал ресурслар мәмлекет экономикасының турақлы өсиўине хызмет етеди. Белгиленген тәртип-қағыйдаларға әмел етиў ҳәр бир пуқара ҳәм кәрхананың миннети есапланады.

Жынаят кодексиниң бул статьяларында жәрийма, белгили ҳуқықтан айырыў, мәжбүрий жәмийетлик жумыслар, айырым жағдайларда болса азатлықты шеклеў ямаса еркинен айырыў жазаkары белгиленген.

Жер ҳәм жер асты байлықлары – ҳәр биримиздиң улыўма байлығымыз. Оларды қәстерлеп сақлаў, нызам шеңберинде ҳәм ақылға уғрас пайдаланыў ҳәр биримизден жуўапкершиликти талап етеди. Себеби ана тәбиятқа бүгинги дурыс мүнәсибет ертеңги әўлад ушын мүнәсип мийрас қалдырыў деген сөз.

Жасур УРАЗБАЕВ,

Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы

ҚАРЫЗ ШӘРТНАМАСЫ: ҲУҚЫҚЫЙ САЎАТХАНЛЫҚ ТАРТЫСЛАРДАН САҚЛАЙДЫ

Статистикалық мағлыўматлар бүгинги күнде судларда пуқаралар ортасында қарыз ѳндириў менен байланыслы тартыслардың кѳбейип атырғанлығын кѳрсетеди. Көпшилик жағдайларда пуқаралар қарыз бериў ямаса алыў процесинде ҳуқықый талапларға емес, ал әпиўайы тилхатқа сүйенеди. Бирақ соннан келип шығып, кейин ала түрли тартыслар жүзеге келеди. Ҳәммемизге белгили, нызамды билмеў жуўапкершиликтен азат етпейди. Соның ушын ҳәр бир пуқара ҳуқықый қатнасыққа кирисиўден алдын, өзиниң әмелге асырмақшы болған ҳәрекетлери ҳаққында жетерли ҳуқықый түсиникке ийе болыўы зәрүр.

Өзбекстан Республикасы Пуқаралық кодексинде қарыз шәртнамасының түрлери, шәртлери, қарыз алыўшының қарызды қайтарыў миннетлемелери, қарыз шәртнамасы шәртлери бузылғанда келип шығатуғын ақыбетлер ҳәм де бундай шәртнамалар бойынша даўласыў тәртиплери анық белгилеп қойылған. Кодекске бола, қарыз шәртнамасы дегенде бир тәреп – қарыз бериўши екинши тәреп – қарыз алыўшыға пул ямаса мүлкти тапсырады ҳәм қарыз алыўшы белгиленген мүддетте усы муғдардағы пул ямаса мүлкти қайтарыў миннетлемесин өз мойнына алады. Шәртнама қарыздар әмелде қаржы ямаса мүлкти алған ўақыттан баслап күшке киреди. Егер қарыз суммасы базалық есаплаў муғдарының он есесинен көп болса, пуқаралар арасындағы шәртнама әлбетте жазба түрде дүзилиўи шәрт. Тәреплерден бири юридикалық шахс болса, суммасына қарамастан шәртнама жазба түрде рәсмийлестирилиўи керек. Көбинесе халық арасында тилхат жазыў менен шекленеди ҳәм судқа даўа арзалары усы тилхат тийкарында киргизиледи. Негизинде болса тилхат та жазба шәртнама сыпатында ҳуқықый күшке ийе.

Бирақ жазба формасына әмел етилмесе, бул шәртнаманы ҳақыйқый емес деп табыў ушын тийкар болмайды. Бирақ, дў шыёёкан жағдайда, тәреплер гүўалар көрсетпеси менен емес, ал жазба дәлиллер жәрдеминде шәртнама бар екенлигин ямаса оның орынланғанлығын дәлиллеўи мүмкин. Мәселен, егер қарызды бөлип-бөлип қайтарыў нәзерде тутылған болса ҳәм қарыздар белгиленген төлеў мүддетин бузса, қарыз бериўши қалған қарыздың барлығын процентлери менен бирге мүддетинен алдын қайтарыўды талап етиўге ҳақылы. Сондай-ақ, қарыздар ҳақыйқатында да пул ямаса мүлкти алмағанын ямаса шәртнамада көрсетилгенинен аз муғдарда алғанын дәлиллесе, даўласа алады.

Әмелиятта ең көп ушырасатуғын жағдай – қарыздар қарызын қайтарса да, алдын жазған тилхатын қарыз бериўшиден қайтарып алмағаны. Бул болса кейин ала үлкен машқалаларға себеп болыўы мүмкин, себеби гүўалардың көрсетпеси менен қарыздың қайтарылғанын дәлиллеп болмайды. Соның ушын қарыздар қарызды қайтарғанда қарыз бериўшиден әлбетте тилхат ямаса қайтарылған ҳүжжетти талап етиўи шәрт. Нызамға муўапық, қарыз бериўши қарыздардың талабына муўапық қарыз қайтарылғанын тастыйықлаўшы тилхат бериўи керек ямаса алдын жазылған тилхатты қайтарыўы зәрүр. Егер қайтарыўдың имканияты болмаса, бул жағдай қарыз бериўши тәрепинен берилген жаңа тилхатта әлбетте көрсетилиўи шәрт.

Суд әмелиятынан алынған мысалда да даўагер Р.К. жуўапкер К.Ғ.дан 10.000.000 сум қарыз өндириў ҳаққындағы даўа арзасы менен судқа мүрәжат еткен. Суд мәжилисинде жуўапкер К.Ғ. даўагер Р.К.дан алған қарызын толық қайтарғанлығын, буны гүўа С.К. тастыйықлайтуғынын билдирген. Бирақ жуўапкер К.Ғ. қарыз бериўши Р.К.дан өзиниң қарыз алған ўақтында жазып берген тилхатын қайтарып алмаған ямаса қарыз бериўши Р.К.дан қарызын қайтарып алғанлығы ҳаққында тилхат жаздырып алмаған. Суд мәжилисинде қарыздар қарызын қайтарғанын айтса да, тилхатты қайтарып алмағаны ушын гүўа көрсетпеси жетерли деп табылмаған. Нәтийжеде қарыздардың ҳуқықый имканиятлары шекленген.

Жуўмақлап айтатуғын болсақ, ҳәр бир пуқара қарыз алыў ямаса бериўде нызам талапларына әмел етиўи шәрт. Жазба шәртнама дүзиў, тилхат жазыў ҳәм қарыз қайтарылғанда тийисли ҳүжжетти қайтарып алыў – бул тек ғана ҳуқықый талап емес, ал тартыслардың алдын алыўдың ең нәтийжели жолы болып есапланады.

Зульфия БАБАДЖАНОВА
Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы