HÁKIMSHILIK SUDTA BIR KÚN: JASLAR USHÍN ASHÍQ SÁWBETLESIW

HÁKIMSHILIK SUDTA BIR KÚN: JASLAR USHÍN ASHÍQ SÁWBETLESIW

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudında student-jaslar qatnasıwında «Ashıq esikler kúni» ilajı shólkemlestirildi. Bul baslama jaslardı sud-huqıq sistemasınıń iskerligi menen jaqınnan tanıstırıw, sud islerin sanlastırıw arqalı insan faktorın azaytıw, ashıq-aydınlıqtı támiyinlew, sonday-aq, sud sistemasında korrupciyaǵa qarsı gúresiwge qaratılǵan reformalardı keń jámiyetshilikke jetkeriw maqsetinde ótkerildi.

Ilaj dawamında sudyalar tárepinen hákimshilik sudlardıń tiykarǵı wazıypaları, puqaralar hám yuridikalıq shaxslardıń huqıqların qorǵawdaǵı ornı, sonday-aq, sudlarǵa múrájat etiwde jaratılǵan zamanagóy qolaylıqlar haqqında hár tárepleme maǵlıwmatlar berildi. Ásirese, sud sistemasında engizilgen interaktiv xızmetler, elektron múrájatlar, sanlı sud processleriniń abzallıqları haqqında tolıq túsinikler berildi.

Sonday-aq, qatnasıwshılar sud zalları, keńse, arxiv hám basqa da xızmet bólmeleri menen tanısıp, sud jumıslarınıń ámelde qalay shólkemlestirilip atırǵanına gúwa boldı. Bul bolsa jaslarda sudlarǵa isenim hám qalıs qatnastı qáliplestiriwge xızmet etti.

Ashıqtan-ashıq sóylesiwler dawamında studentler ushın interaktiv oyın ótkerilip, onda sudyalar tárepinen berilgen huqıqıy sorawlarǵa jaslar juwap beriw menen birge, olardan tolıq maǵlıwmatlar alıw imkaniyatına iye boldı. Belsendi, bilimi hám qızıǵıwshılıǵı menen ajıralıp turǵan studentlerge bolsa ruwxıy-aǵartıwshılıq áhmiyetke iye bolǵan hár qıylı kitaplar sawǵa etildi.

«Ashıq esikler kúni» ilajı jaslardıń huqıqıy sanası hám mádeniyatın arttırıw, sud iskerligine bolǵan ashıq-aydınlıq principlerin bekkemlewde úlken áhmiyetke iye boldı.

SUDYALAR HÁM STUDENT JASLAR USHÍRASÍWÍ

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Yuridika fakultetinde student-jaslardıń huqıqıy sanası, huqıqıy mádeniyatı hám kásiplik kózqarasın arttırıw maqsetinde sudyalar qatnasıwında ushırasıw shólkemlestirildi. Bul ilaj jaslardı nızamǵa húrmet, ádillik hám hadallıq ruwxında tárbiyalaw, sonday-aq, sud-huqıq sistemasında ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń mazmun-mánisin keń jámiyetshilikke jetkeriwge qaratıldı.

Ushırasıwǵa Nókis rayonlar aralıq ekonomikalıq sudınıń baslıǵı Q.Xojamuratov hám sudyaları B.Baymuratov, B.Bekmuratov jáne fakultettiń oqıw isleri boyınsha dekan orınbasarı A.Reyimbaev qatnastı. Sudyalar óz bayanatlarında sudyanıń biyǵárezligi, qalıslıǵı hám hadallıǵı ádil sudlawdıń áhmiyetli principleri ekenin atap ótip, sudya kásibine qoyılatuǵın joqarı ádep-ikramlılıq hám huqıqıy talaplar haqqında sóz etti.

Ilaj dawamında korrupciyaǵa qarsı gúresiw, sud sistemasındaǵı reformalar hám nızam ústinligin támiyinlew máseleleri hár tárepleme dodalandı. Atap aytqanda, sońǵı jılları mámleketimizde korrupciyaǵa qarsı gúresiw baǵdarında qabıl etilgen nızamlar, Prezident párman hám qararları, sonday-aq, mámleketlik baǵdarlamalardıń mazmun-mánisi boyınsha tolıq túsinikler berildi. Atap ótilgenindey, «Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında»ǵı nızam jáne «Mámleketlik puqaralıq xızmeti haqqında»ǵı nızam mámleketlik uyımlardıń jumısında ashıq-aydınlıq hám esap beriwdi támiyinlewdiń áhmiyetli huqıqıy tiykarı bolıp xızmet etpekte.

Sonıń menen birge, Prezidenttiń 2025-jıl 26-dekabr kúni Parlament hám Ózbekstan xalqına jollaǵan Múrájatında korrupciyaǵa qarsı gúresiw máselesine ayrıqsha itibar qaratılǵanı atap ótildi. Múrájatta korrupciya reformalarǵa qıyanet ekeni ayrıqsha atap ótilip, 2026-jılı bul illetke qarsı gúresiw boyınsha ayrıqsha ilajlar kóriliwi belgilengen.

Sonıń ishinde, barlıq mámleketlik uyım hám shólkemlerde komplaens hám korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw ushın juwapker basshınıń orınbasarı lawazımın engiziw, byudjet qarjılarınan paydalanıwda jeke juwapkershilikti kúsheytiw, sonday-aq, lawazım hám lawazımına qaramastan, nızam aldında hámmeniń teńligi principin qatań támiyinlew wazıypaları belgilep berilgeni atap ótildi.

Atap ótilgenindey, korrupciyaǵa qarsı gúresiwde hesh bir uyım yamasa lawazımlı shaxs qadaǵalawdan shette qalmaydı, komplaens xızmetiniń jumısına tosqınlıq etiw bolsa korrupciyaǵa sheriklik sıpatında bahalanadı. Bul qatnas jámiyetshilikte korrupciyaǵa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw hám nızam ústinligin bekkemlewde ayrıqsha áhmiyetke iye.

Ushırasıw juwmaǵında student-jaslar tárepinen berilgen sorawlarǵa sudyalar tolıq juwap berip, yurist kásibiniń juwapkershiligi, sud sistemasında jumıs alıp barıw talapları hám kásiplik hadallıqtıń áhmiyeti boyınsha óz pikirlerin bildirdi. Bunday ushırasıwlar jaslardıń huqıqıy sanasın arttırıw, olardı korrupciyaǵa qarsı mawasasız ruwxta tárbiyalawǵa xızmet etetuǵını atap ótildi.

SANLÍ SUD ÁMELIYATÍ HÁM KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRESIW MÁSELELERI DODALANDÍ

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń yuridika fakulteti professor-oqıtıwshıları hám studentleri menen sudyalar qatnasıwında ushırasıw ótkerildi. Ilajda sud sistemasın sanlastırıw, korrupciyaǵa qarsı gúresiw hám Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumı qararlarınıń mazmun-mánisi jaslarǵa túsindirildi.

Ushırasıwda Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası A.Imatov sud sistemasında korrupciyanıń aldın alıw, mámleketlik xızmetlerdi sanlastırıw hám jasalma intellekt texnologiyaların engiziw boyınsha ámelge asırılıp atırǵan reformalar haqqında maǵlıwmat berdi. Atap ótilgenindey, sud processleriniń elektronlasıwı ashıq-aydınlıqtı arttırıp, insan faktorın azaytıwǵa xızmet etedi.

Sonday-aq, Nókis rayonlararalıq hákimshilik sudınıń sudyası Q.Babanazarov 2025-jıl 24-noyabrde qabıl etilgen Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 23-sanlı qararınıń mazmun-mánisin jarıtıp, bul qarar sud ámeliyatında birden-bir qatnastı támiyinlewge qaratılǵanın atap ótti.

Sudyalar óz bayanatlarında sud jiskerligin sanlastırıw puqaralardıń sudlarǵa múrájat etiwin ápiwayılastıratuǵının, aralıqtan qatnasıw, elektron arza beriw hám sud hújjetlerin onlayn alıw imkaniyatların jáne de keńeytetuǵının atap ótti. Bul óz gezeginde ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıwǵa xızmet etedi.

Ilaj sońında studentler ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa juwap alıp, sud sistemasında ámelge asırılıp atırǵan reformalar boyınsha pikir alıstı.

JOQARǴI SUD PLENUMI QARARLARI – ÁMELIYATTA  

Ámiwdárya rayonı sudınıń imaratında Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń jaqında qabıl etilgen áhmiyetli qararlarınıń mazmun-mánisin úyreniwge baǵıshlanǵan oqıw-seminarı bolıp ótti. Ilajda sudyalar, mámleketlik uyımlar hám huqıq qorǵaw uyımlarınıń xızmetkerleri qatnasıp, sud ámeliyatına engizilip atırǵan jańalıqlar boyınsha pikir alıstı.

Seminardıń tiykarǵı maqseti – Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 24-noyabrdegi «Sudlar tárepinen jeke menshik emes huqıqlar hám basqa da materiallıq emes baylıqlardı qorǵaw haqqındaǵı nızamshılıqtı qollanıw ámeliyatı haqqında»ǵı 21-sanlı, «Jınayat ushın jaza tayınlaw ámeliyatı haqqında»ǵı 22-sanlı qararına ózgeris kirgiziw haqqında»ǵı hám de ayırım Plenum qararlarına ózgeris hám qosımshalar kirgiziw haqqındaǵı 23-sanlı qararlarınıń mazmun-mánisin keń jámiyetshilikke hám orınlawshılarǵa jetkeriwden ibarat boldı.

Ilajda shıǵıp sóylegen Jınayat isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń baslıǵı J.Baltabaevtıń atap ótkenindey, Joqarǵı sud Plenumınıń 22-sanlı qararı menen jaza tayınlawda teńsalmaqlılıq principine tiykarlanıw hám huqıqıy tásir ilajları nızamda názerde tutılǵan maqsetlerge erisiw ushın jeterli bolıwı kerek ekenligi belgilengen. Sonday-aq, endi shaxstı oǵada qáwipli recidivist dep tabıwda tek ǵana Ózbekstan emes, al basqa da mámleket sudlarınıń húkimleri de esapqa alınıwı múmkin. Qalaberdi, Qarar menen jaza tayınlawdıń ózine tán tártipleri kirgizilmekte. Endi sudlarǵa jınayat islegen jas óspirimlerge jaza ornına kóbirek májbúrlew sharaların qollanıw usınıs etiledi.

Puqaralıq isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń baslıǵı A.Seytnazarov internet tarmaǵında ar-namıs hám qádir-qımbattı kemsitiwshi maǵlıwmatlar tarqatılǵanda qollanılatuǵın sharalar haqqında túsinik berdi. Eger sociallıq tarmaqlarda shaxs haqqında haqıyqatqa tuwra kelmeytuǵın maǵlıwmatlar tarqatılsa, jábirleniwshi tek ǵana biykarlaw beriwdi emes, al bul maǵlıwmatlardı óshirip taslaw, izlew sistemalarınan alıp taslaw hám ruwxıy zıyandı óndiriwdi talap etiwi múmkin. Itibarlı tárepi sonda, tarqatılǵan málimlemeniń haqıyqatqa tuwra keliwin dálillew minnetlemesi endi málimlemeni tarqatqan juwapkerge júklenedi.

Seminar dawamında puqaralıq isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń sudyası M.Kaypova Plenumnıń 22- hám 23-sanlı qararları menen ámeldegi nızamshılıqqa kirgizilgen ózgerislerge itibar qarattı. Ol óziniń shıǵıp sóylegen sózinde kredit qatnasıqları hám jaza tayınlaw ámeliyatındaǵı jańalıqlardı tallap berdi.

Atap ótilgenindey, Plenumnıń 23-sanlı qararı menen kredit shártnamaları boyınsha kelispewshiliklerdi sheshiwde ádil qatnas belgilendi. Atap aytqanda, eger qarız alıwshı kreditti qaytarıw múddetin buzsa, bank dárhal kredittiń qalǵan barlıq bólegin óndiriwdi talap ete almaydı. Dáslep múddeti ótken bólegin óndiriw ilajları kóriliwi kerek. Tek sonnan keyin, nátiyje bolmasa, kredittiń tolıq summasın múddetinen aldın óndiriw máselesi qoyılıwı múmkin. Bul puqaralardıń huqıqların qorǵawda áhmiyetli kepillik bolıp esaplanadı.

Sonday-aq, sudya jınayat isleri boyınsha jaza tayınlawdaǵı ózgerislerge de toqtap ótti. 22-sanlı Plenum qararına bola, Konstituciyamızdıń 20-statyasına tiykarlanıp, shaxsqa qollanılatuǵın huqıqıy tásir ilajları teń salmaqlılıq principine tiykarlanıwı shárt. Sudlarǵa jas óspirimlerge jaza ornına májbúrlew sharaların keńirek qollanıw usınıs etilmekte. Jáne bir áhmiyetli tárepi: jámiyetlik qáwipsizlikke qáwip tuwdıratuǵın materiallardı internette tarqatqan shaxslarǵa azatlıqtı sheklew jazası tayınlanǵanda, olarǵa Internetten paydalanıwdı qadaǵan etiw sıyaqlı qosımsha sheklewler belgileniwi túsindirildi.

Ilaj juwmaǵında qatnasıwshılar ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa sudyalardan tolıq juwap aldı. Bul Plenum qararlarınıń ámeliyatqa durıs engiziliwi puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵawǵa xızmet etetuǵını atap ótildi.

NÍZAMDÍ QOLLANÍWDA BIRDEN-BIR JANTASÍW- SUD ÁMELIYATÍNÍŃ TIYKARǴÍ WAZÍYPASÍ

Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Isbilermenlik subektleriniń huqıqları hám nızamlı máplerin qorǵaw boyınsha wákil apparatınıń Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı sektorı, Májbúriy orınlaw byurosı hám Sawda-sanaat palatası Qaraqalpaqstan Respublikası basqarmalarında tiyisli taraw wákilleri menen  Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyaları G.Baynazarova, K.Xojamuratov hám J.Aymaǵanbetovalardıń qatnasıwında oqıw-seminar bolıp ótti.

Seminarlarda sud ámeliyatında nızam hújjetleriniń birdey qollanılıwın támiyinlew, puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawǵa qaratılǵan áhmiyetli máseleler hár tárepleme dodalandı.

Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 24-noyabrdegi 23-sanlı qararı menen bir qatar qararlarǵa kirgizilgen ózgerisler hám qosımshalardıń mazmun-mánisi keńnen túsindirildi. Bul ózgerisler kredit hám girew qatnasıqları, orınlaw isin júritiw hám jerge baylanıslı tartıslardı kórip shıǵıw tártibin jetilistiriwge qaratılǵanı atap ótildi.

Sudyalar tárepinen kreditti múddetinen aldın óndiriw shártleri, girewdegi múlkke óndiriwge qaratıw tártibi, jer ijarası qatnasıqlarında júzege kelip atırǵan tartıslardı sheshiwde birden-bir qatnastı támiyinlew, sonday-aq, prokuror qatnasıwınıń májbúriy jaǵdayları boyınsha anıq túsinikler berildi. Ámeliyatta ushırasıp atırǵan mashqalalar, sud ámeliyatındaǵı ayırmashılıqlar hám olardı saplastırıw jolları dodalandı.

Ashıq sáwbetlesiw formatındaǵı seminarda qatnasıwshılar tárepinen ámeliy sorawlar berildi, sudyalar bolsa nızam normaların durıs qollanıw boyınsha anıq mısallar tiykarında juwaplar berdi.

JASALMA INTELLEKT HÁM SUD: ÓZBEKSTANDA ÁDIL SUDLAWDÍŃ JAŃA DÁWIRI

Sońǵı jılları Ózbekstanda sud-huqıq tarawında ámelge asırılıp atırǵan reformalar mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı. «Sanlı Ózbekstan – 2030» strategiyası sheńberinde sud sistemasın sanlastırıwǵa, puqaralardıń sudqa múrájat etiw imkaniyatların keńeytiwge, ádil sudlawdıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew hám esap beriwdi arttırıwǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Bul process puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin bekkemlew, ekonomikalıq hám sociallıq jumısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinlewge xızmet etedi.

Prezidentimizdiń 2025-jıl 21-avgusttaǵı «Sudlardıń jumısına jasalma intellekt texnologiyaların engiziw arqalı ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıw hám sud sistemasınıń materiallıq-texnikalıq támiynatın jaqsılawǵa baylanıslı qosımsha ilajlar haqqında»ǵı Pármanı sud sistemasında sanlı texnologiyalardı engiziwdiń jańa basqıshın baslap berdi. Bul hújjet tek ǵana sud islerin qaǵaz túrinen tolıq waz keshiw emes, al jasalma intellekt arqalı «Sanlı sud» koncepciyasın ámelge asırıwdı da názerde tutadı.

Pármanda belgilengen wazıypalar milliy nızamshılıq hám xalıqaralıq standartlar menen únles. Atap aytqanda, Konstituciyanıń 44-statyası hár bir shaxstıń sudqa múrájat etiw huqıqın kepilleydi, Insan huqıqları pútkil jer júzilik deklaraciyasınıń 10-statyası bolsa ádil sudlawǵa erisiw huqıqın tán aladı. Sonıń ushın «Sanlı sud» koncepciyası Ózbekstannıń huqıqıy sisteması hám xalıqaralıq standartlarǵa muwapıq ámelge asırılmaqta.

Sanlı sud sisteması bir qatar huqıqıy hám ámeliy abzallıqlardı usınadı:

-jasalma intellekt arqalı boljaw: sud procesiniń boljaw nátiyjesi hám qárejetleri aldınnan bahalanadı, puqaralar hám isbilermenler ushın huqıqıy qáwip azayadı;

-elektron múrájat hám aralıqtan qatnasıw: sud qatnasıwshıları imaratqa barmastan, onlayn tárizde qatnasıwı múmkin, bul waqıt hám qárejetlerdi únemleydi jáne sud procesiniń ashıq-aydınlıǵın támiyinleydi;

-hújjet aylanısınıń ashıq-aydınlıǵı: is materialları elektron túrde usınılıwı arqalı artıqsha byurokratiyalıq tosqınlıqlar saplastırıladı;

-avtomatikalıq processler: orınlaw qaǵazları hám protokollar jasalma intellekt tárepinen tayarlanıwı insan faktorlarınan kelip shıǵatuǵın qıyınshılıqlar itimalın azaytadı.

Sud sistemasın sanlastırıwdıń ilimiy áhmiyeti de úlken. «Kiber huqıq» tarawında jańa izertlewlerdiń zárúrligi payda boladı, sonıń ishinde, elektron dálillerdi bahalaw, jasalma intellekt arqalı tayarlanǵan hújjettiń yuridikalıq kúshke iye ekenligi máseleleri óz aldına izertlewlerdi talap etedi.

Ámeliy jaqtan bolsa, «Sanlı sud» koncepciyası sudlardıń nátiyjeliligin arttırıp, ekonomikalıq hám puqaralıq aylanısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinleydi. Sud processleri jedel hám ashıq-aydın ótkerilgende, isbilermenlik ortalıǵı da rawajlanadı, puqaralar sudqa múrájat etiwde qıyınshılıqqa dus kelmeydi, huqıqıy turaqlılıq bolsa bekkemlenedi.

Endi sud isleri zamanagóy texnologiyalar járdeminde tezirek, ashıq-aydın hám ápiwayı túrde ámelge asırıladı. Puqaralar hám isbilermenler ushın sud sisteması tek ǵana ashıq emes, al isenimli hám xalıqqa jaqın ádillik qorǵanına aylanadı. Bul bolsa mámlekettiń huqıq ústinligi hám puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin támiyinlewde áhmiyetli qádem.

Sultanmurat DÁWLETMURATOV,

Jınayat isleri boyınsha Xojeli rayonı sudınıń baslıǵı

PREZIDENT MÚRÁJATÍ: ÁDILLIK JOLÍNDAǴÍ WAZÍYPALAR

2025-jıl 26-dekabr kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen Oliy Majlis hám xalqımızǵa jollaǵan Múrájatı tek ǵana jıldıń juwmaǵı emes, al kelesi jılǵa qaratılǵan áhmiyetli wazıypalardı belgilep beretuǵın hújjet boldı. Sudya sıpatında onı dıqqat penen úyrenip shıqtım hám elimizde ádil sudlawdı támiyinlew jáne puqaralardıń huqıqların qorǵawdaǵı áhmiyetine baha berdim.

Múrájatta mámleket basshısı 2026-jılı ámelge asırılatuǵın altı tiykarǵı baǵdardı belgilep, puqaralardı passiv kútip otırıwǵa emes, al óz juwapkershiligi hám miyneti menen ózgerislerdi jaratıwǵa shaqırdı. Tariyxıy qádiriyatlarımız – tilekleslik hám máhálle sistemasınıń áhmiyeti de atap ótildi. Sonlıqtan 2026-jıl «Máhállelerdi rawajlandırıw hám jámiyetti jetilistiriw jılı» dep járiyalanıwı qollap-quwatlanadı.

Sud tarawında bolsa eń áhmiyetli mashqalalar sıpatında náshebentlik, shańaraqlıq zorlıq hám korrupciya atap ótildi. Mámlekette sońǵı eki jılda hayal-qızlar hám balalarǵa 2 mıńnan aslam shańaraqlıq zorlıq jaǵdayı anıqlanǵan, sonday-aq, 14 mıńnan aslam náshebentlik jınayatı islengen. Sudya sıpatında atap ótiwim múmkin, shańaraqtaǵı zorlıq – tek ǵana ishki másele emes, bul pútkil jámiyetke tiyisli, onıń aldın alıwda barlıq mámleketlik uyımlar, sonıń ishinde, sudlar da mobilizaciyalanıwı kerek.

Korrupciya máselesi de ayrıqsha itibarǵa ılayıq. Sud tarawındaǵı tájiriybem sonı kórsetedi, ádillik hám nızam ústinligi ushın korrupciyaǵa qarsı qatań ilajlar engiziliwi zárúr. Múrájatta kórsetilgen komplaens sistemaları hám ishki qadaǵalaw mexanizmleri bul baǵdarda áhmietli qádem esaplanadı.

Sonıń menen birge, Prezident Múrájatı zamanagóy mámleketlik basqarıw hám ádil sud-huqıq sistemasın rawajlandırıw, puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw jáne barlıq ushın isenimli ortalıq jaratıwǵa qaratılǵanı menen úlken áhmiyetke iye.

Janat AYMAǴANBETOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası

JERGE BAYLANÍSLÍ TARTÍSLAR BOYINSHA SEMINAR ÓTKERILDI

Mámleketlik kadastrlar palatası Qaraqalpaqstan Respublikası basqarmasında Nókis rayonlar aralıq hákimshilik sudınıń baslıǵı R.Jumabaev tárepinen seminar ótkerildi. Onda tiykarınan Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2023-jıl 20-noyabrdegi 28-sanlı qararı sheńberinde sudlarda jerge baylanıslı tartıslardı kórip shıǵıw boyınsha nızamshılıq normaları dodalandı.

R.Jumabaev óz sózinde jer ulıwma milliy baylıq ekenligi, onnan aqılǵa uǵras paydalanıw zárúrligi hám onıń mámleket tárepinen qorǵalatuǵının atap ótti. Sudlarda jerge baylanıslı tartıslardı sheshiwde Ózbekstan Respublikası Jer kodeksi hám basqa da tiyisli nızamshılıq hújjetleriniń birdey qollanılıwı áhmiyetli ekenligi atap ótildi.

Seminarda sud ámeliyatında kóp ushırasatuǵın hákimshilik hújjetler hám lawazımlı shaxslardıń háreketleri nátiyjesinde payda bolǵan jerge baylanıslı tartıslardı sheshiw, yuridikalıq hám fizikalıq táreplerdiń jer uchastkasına iyelik etiw, onnan paydalanıw hám basqarıw huqıqların tastıyıqlawshı hújjetlerdi sudqa usınıw tártibi, jer uchastkasın jámiyetlik mútájlikler ushın alıp qoyıw, kompensaciya óndiriw hám kelispewshiliklerdi sheshiw máseleleri, ǵalaba-huqıqıy hám puqaralıq-huqıqıy jer tartısları boyınsha sudlardıń itibarı qaratılıwı zárúr bolǵan tárepler sıyaqlı máselelerge itibar qaratıldı.

ZORLÍQQA QARSÍ NÍZAM HÁM ÁMELIYAT

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 26-statyasına muwapıq, hár bir insannıń abırayı hám qádir-qımbatına qol qatılmaydı, hesh kim basım ótkeriw, zorlıq yamasa kemsitiwge ushıramawı kerek. Usı konstituciyalıq principten kelip shıqqan halda mámleketimizde hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵawǵa qaratılǵan bekkem huqıqıy tiykarlar jaratılǵan.

Atap aytqanda, «Hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Nızamı qabıl etilip, onda fizikalıq, ruwxıy, ekonomikalıq hám jınısıy zorlıq, sonday-aq, basım ótkeriw hám quwdalaw túsiniklerine anıq huqıqıy táriyp berildi. Nızamda jábirleniwshilerdi qorǵaw mexanizmleri, qorǵaw orderin beriw tártibi hám juwapker mámleketlik uyımlardıń wákillikleri de belgilep qoyılǵan.

Jábirleniwshilerdi qorǵawdıń nátiyjeli huqıqıy qurallarınan biri sıpatında qorǵaw orderi institutı engizildi. Oǵan bola, kúsh kórsetiw yamasa zorlıqqa ushıraǵan shaxs wákillikli uyımlar yamasa sud tárepinen belgilengen múddetke qorǵaw orderin alıwı múmkin. Bul order zorlıq islegen shaxsqa jábirleniwshi menen baylanısıw, onı quwdalaw yamasa izlewdi qadaǵan etedi. Ámeliyat sonı kórsetpekte, qorǵaw orderi zorlıq jaǵdaylarınıń qaytalanıwınıń aldın alıwda áhmiyetli profilaktikalıq huqıqıy tásir sharası sıpatında óz nátiyjesin bermekte.

Usı múnásibet penen jınayat isleri boyınsha Nókis rayonı sudınıń tergew sudyası G.Utepbergenova tárepinen Nókis rayonı hákimliginde ushırasıw ótkerildi. Onda rayon hákiminiń orınbasarı – shańaraq hám hayal-qızlar bóliminiń baslıǵı S.Abatova, rayonlıq ishki isler bóliminiń hayal-qızlar máseleleri boyınsha aǵa inspektorı, podpolkovnik R.Sarmanova hám nuranıy apalar qatnastı.

Ushırasıw dawamında hayal-qızlar arasında huqıqbuzarlıq hám jınayachılıqtıń aldın alıw, zorlıq jaǵdaylarına shek qoyıw boyınsha ámelge asırılıp atırǵan ilajlar dodalandı. Sonday-aq, hayal-qızlardı shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan qorǵawdıń huqıqıy mexanizmleri, atap aytqanda, qorǵaw orderin beriw tártibi hám onı buzǵanlıǵı ushın belgilengen juwapkershilik máselelerine ayrıqsha itibar qaratıldı.

Ilaj sheńberinde tergew sudyası tárepinen jámiyetshiliktiń qatnasıwında shańaraqlıq zorlıqqa baylanıslı is materialı kórip shıǵıldı. Hayalına berilgen qorǵaw orderi talapların buzǵan huqıqbuzarǵa nızamǵa muwapıq hákimshilik járiyma jazası tayınlandı.

Bunday ashıq sud májilisleri xalıqtıń huqıqıy sanasın arttırıw, zorlıqqa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw hám puqaralardı nızamlarǵa húrmet ruwxında tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye.

GENDER TEŃLIK – ÁDILLIK HÁM INSAN QÁDIR-QIMBATÍ ÚSTINLIGINIŃ TIYKARÍ

Búgingi kúnde gender siyasatı insan qádirin ulıǵlaw, ádalatlı jámiyet qurıw hám turaqlı rawajlanıwǵa erisiwdiń áhmiyetli faktorlarınan biri sıpatında qaralmaqta. Gender túsinigi hayal-qızlar hám er adamlar arasındaǵı qatnasıqlardıń siyasat, ekonomika, huqıq, bilimlendiriw, mádeniyat hám basqa barlıq tarawlardaǵı sociallıq tárepin bildiredi. Gender teńlik bolsa tek ǵana hayal-qızlar huqıqları menen baylanıslı másele emes, al pútkil jámiyettiń máplerine tiyisli sociallıq ádillik principi bolıp esaplanadı.

Ózbekstanda sońǵı jılları gender teńlikti támiyinlew, hayal-qızlardı zorlıq hám kemsitiwden qorǵaw mámleketlik siyasat dárejesine kóterildi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev Oliy Majlis hám Ózbekstan xalqına jollaǵan múrájatında bul máselege ayrıqsha toqtap, tómendegi áhmiyetli pikirlerdi atap ótti: «Ózbekstanda – puqaralarımız, isbilermenlerimiz hám investorlarımızdı hár qanday jaǵdayda da isenimli qorǵaytuǵın mámleket bar, Konstituciya bar, nızamlar bar!»

Mámleketimiz basshısı hayal-qızlardıń qádir-qımbatın qorǵaw, balalardı zorlıqtan saqlaw ázelden xalqımız ushın ar-namıs hám maqtanısh máselesi bolıp kelgenin ayrıqsha atap ótip, jámiyetimizde hayal-qızlar hám balalarǵa zorlıq jaǵdaylarınıń bar ekenligi hasla qabıl etip bolmaytuǵın jaǵday ekenin ashıq-aydın bildirdi. Atap aytqanda, múrájatta keltiriliwinshe, sońǵı eki jılda hayal-qızlar hám balalarǵa shańaraqlıq zorlıqqa baylanıslı 2 mıńnan aslam jınayat jaǵdayı anıqlanǵan.

Prezidenttiń sózi menen aytqanda, shańaraqlıq zorlıq tek ǵana shańaraqtıń ishki isi emes, al pútkil jámiyetti táshwishke salıwı kerek bolǵan mashqala. Hayaldı óz mashqalası menen jalǵız qaldırıwǵa hesh kimniń haqısı joq. Sol sebepli, hayal-qızlar hám balalarǵa bolǵan zorlıqtıń aldın alıw boyınsha respublikalıq muwapıqlastırıwshı keńes barlıq mámleketlik uyımlar hám puqaralıq jámiyeti institutların mobilizaciya etken halda, nátiyjeli sistema jaratıw zárúr ekenligi atap ótildi. Parlament hám jámiyetshiliktiń belsene qatnasıwı bolsa bul baǵdarda unamlı nátiyjelerge alıp keletuǵını sózsiz.

Ózbekstanda gender siyasatınıń huqıqıy tiykarları bekkem qáliplesken. 2019-jılı qabıl etilgen «Hayal-qızlar hám er adamlar ushın teń huqıq jáne imkaniyatlar kepillikleri haqqında»ǵı Nızam milliy nızamshılıǵımızda gender teńlik máselesin huqıqıy jaqtan bekkemledi. Sonday-aq, «Hayal-qızlardı kúsh kórsetiw hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı Nızam hayal-qızlardı fizikalıq, jınısıy, ruwxıy hám ekonomikalıq zorlıqtan qorǵawdıń anıq mexanizmlerin belgilep berdi.

2030-jılǵa shekem gender teńlikke erisiw strategiyası bolsa hayal-qızlardıń sociallıq, ekonomikalıq hám siyasiy belsendiligin arttırıwǵa xızmet etpekte. Gender máseleleri boyınsha respublikalıq komissiyanıń jumısı da mámleketlik siyasattı izbe-iz ámelge asırıwda áhmiyetli orın iyeleydi.

Ózbekstanda gender teńlikti támiyinlew hám zorlıqqa qarsı gúresiw boyınsha qatań siyasiy erk-ıqrar bar. Nızamlar qabıl etildi, institutlar qáliplestirildi. Endi bolsa bul huqıqıy normalardı ámeliyatqa tolıq engiziw, jámiyette mawasasız múnásibetti qáliplestiriw hár birimizden juwapkershilikti talap etedi. Sebebi, hayal-qızlardıń qádir-qımbatın qorǵaw – ádil jámiyet, bekkem shańaraq hám turaqlı rawajlanıwdıń isenimli kepili bolıp esaplanadı.

Zulfiya BABADJANOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudı sudyası