Мәмлекетимизде «мақсет – ҳәрекет – нәтийже» шынжырына тийкарланған пүткиллей жаңа стратегиялық режелестириў ҳәм раўажланыў системасының енгизилгени «Өзбекстан – 2030» стратегиясын жаңа талаплар тийкарында жетилистириў зәрүрлиги туўылғанлығы себепли «Өзбекстан – 2030″ стратегиясы, яғный «Мәмлекетти раўажландырыўдың 2030-жылға шекем мөлшерленген тийкарғы бағдарлары шеңберинде реформаларды избе-из даўам еттириў ҳәм жаңа басқышқа алып шығыўдың қосымша илажлары ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2026-жыл 16-февраль күнги 21-санлы пәрманы ҳәм Өзбекстан Республикасы Президентиниң Өзбекстан халқына ҳәм Олий Мажлиске Мүрәжатында белгиленген реформалардың орынланыўын нәтийжели шөлкемлестириў мақсетинде «»Өзбекстан – 2030» стратегиясын әмелге асырыў бойынша мәмлекетлик бағдарлама ҳаққында «Мәҳәллени раўажландырыў ҳәм жәмийетти жетилистириў» жылында тийкарғы бағдарлар бойынша реформалар бағдарламалары ҳәм «Өзбекстан – 2030» стратегиясын әмелге асырыў бойынша мәмлекетлик бағдарлама ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2026-жыл 16-февраль күнги 22-санлы пәрманы қабыл етилди.
Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2026-жыл 16-февраль күнги 21-санлы пәрманы менен тастыйықланған «Өзбекстан – 2030» стратегиясының 4-жөнелиси нызам үстинлигин тәмийинлеў, халық хызметиндеги мәмлекет басқарыўын шөлкемлестириўге қаратылған.
Стратегияның 84-мақсети:
-жынаят исин жүргизиўде жарасыў институтынан пайдаланыў;
-судлар ҳәм тергеў уйымлары жумысында айырым процессуал ҳәрекетлерди аралықтан турып әмелге асырыў имканияты дәрежесин арттырыў;
-кибержынаятлардың улыўма жынаячылықтағы үлесин азайтыў;
– жаслар ҳәм ҳаял-қызлар тәрепинен исленип атырған жынаятларды азайтыў;
-ҳәр жылы мәмлекетлик уйымлар ҳәм ҳуқық қорғаў уйымларының 300 хызметкерин инсан ҳуқықлары бойынша арнаўлы маманлық арттырыў курслары менен қамтып алыў;
Стратегияның 85-мақсети:
-судқа шекем тартыслы болған ислерди шешиў;
-ҳǝкимшилик судларда ислердиң келисим шаралары арқалы шешиў дǝрежесин асырыў;
Стратегияның 86-мақсети:
-судьялар арасында ҳаял-қызлардың үлесин 30 процентке жеткериў;
-пуқараларға әдил судлаўға ерисиўде қолайлы имканиятлар жаратыў мақсетинде жаңа интерактив хызметлер санын 19 ға жеткериў;
Стратегияның 87-мақсети:
-суд ҳәм басқа да уйымлардың ҳүжжетлериниң орынланыўын тәмийинлеў;
-процесине жасалма интеллектти енгизиўди тәмийинлеў;
-жынаят ислеўге жол қойылмаған мәҳәллелердиң жәми мәҳәллелер салмағындағы үлесин асырыў;
-прокурор қадағалаўы ҳүжжетлерин электрон түрде жүргизиў дәрежесин ҳǝм тергеўге шекем тексериў ҳәм тергеў процесслеринде процессуал ҳүжжетлерди электрон түрде жүргизиў дәрежесин асырыў;
-жол-транспорт ҳәдийселери ақыбетинде адамлардың өлими менен байланыслы жынаятлардың жыллық көрсеткишин, мәҳәлле аймағында алдын алыў мүмкин болған жынаятлардың жыллық көрсеткишин кемейтиў;
Стратегияның 88-мақсети:
-пуқаралық, ҳәкимшилик ҳәм экономикалық ислер бойынша адвокатлар және судлар, ҳуқық қорғаў уйымлары ҳәм басқа да мәмлекетлик уйымлар арасында электрон ҳүжжетлер алмасыў дәрежесин 50 процентке жеткериў;
-ҳәр 100 мың халыққа туўра келетуғын адвокатлар санын кеминде 25 ке шекем арттырыў етип белгиленген.
Бул жоқарыда көрсетилген «Өзбекстан – 2030» стратегиясының мақсетлери Конституция ҳәм нызамлардың үстинлигин тәмийинлеў, инсан ҳуқықлары ҳәм еркинликлериниң исенимли қорғалыўын тәмийинлеў, суд ҳәкимиятының еркинлигин күшейтиў ҳәм оның жумысында ашық-айдынлықты тәмийинлеў арқалы әдил судлаўға ерисиў дәрежесин арттырыў, мәмлекетлик уйымлар ҳәм лаўазымлы шахслардың жумысы үстинен нәтийжели суд қадағалаўын орнатыў ҳәм ҳәкимшилик әдиллик системасын буннан былай да раўажландырыў ҳǝм ҳуқықты қорғаў уйымларының жумысын инсан мәплери, қәдир-қымбаты ҳәм ҳуқықларын қорғаўға бағдарлаў, сондай ак адвокатура институтын, қәнигели ҳуқықый жәрдем көрсетиў системасын раўажландырыў суд-ҳуқық реформаларының бас өлшеми болып табылады.
«Өзбекстан – 2030» стратегиясын әмелге асырыў бойынша мәмлекетлик бағдарлама ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2026-жыл 16-февраль күнги 22-санлы пәрманы менен Мәмлекетлик басқарыў ҳәм суд-ҳуқық системасын жетилистириў, жәмийетте аўызбиршиликти тәмийинлеў арқалы оны жоқарылатыў бойынша төмендеги тийкарғы реформалар бағдарламасы дүзилди:
-жынаят ислери бойынша суд процесслерин халық ўәкиллери коллегиясы қатнасыўында өткериў әмелиятын жолға қойыў;
-жынаят ислеринде халықаралық тән алынған «Хабеас корпус» институты шеңберинде тергеў судьяларына қамаққа алыў, үй қамағы тәризиндеги ҳәм басқа да қәўипсизлик илажларын өзгертиў ҳәм бийкар етиў ўәкиллигин бериў;
-жынаят исин судқа жибериўде айыплаў жуўмағы менен бирге «қорғаў пикири»н усыныў тәртибин енгизиў;
-жынаят исинде қорғаўшыға өз қорғаўы астындағы гүман етилиўши, айыпланыўшы ямаса жәбирлениўши қатнасыўында өткерилген процессуал ҳәрекетлерге байланыслы ҳүжжетлер ҳәм дәлиллер менен танысып, олардан нусқалар алыў, сорастырыў ҳәм дәслепки тергеў даўамында қәлеген ўақытта өз қорғаўы астындағы гүман етилиўши ямаса айыпланыўшыға қарата жүргизилип атырған жынаят исин қозғатыў ҳәм тамамлаў ҳаққындағы қарарлардан нусқа алыў ўәкилликлерин бериў;
-адвокат сораўына мағлыўматлар бийпул берилиўи, сондай-ақ, нотариал ҳәрекетлер ҳәм кадастр уйымларынан алынатуғын мағлыўматларды адвокат сораўы арқалы алыў имканиятын жаратыў;
-7 мыңнан аслам адвокатлар ушын санлы қорғаў механизми енгизиў;
-нызамшылықта коллизиялар, муўапық емесликлер, «анық емес» қағыйдалар, «ақ дақлар» ҳәм басқа да коррупцияны келтирип шығаратуғын факторларды сапластырыў;
-«Коррупцияға қарсы гүресиў виртуал академиясы» электрон платформасында мәмлекетлик хызметкердиң маманлығын арттырыў әмелиятын жолға қойыў;
-ашық мағлыўматлар базаларынан пайдаланған ҳалда мәмлекетлик уйымлар жумысының ашық-айдынлығын тәмийинлеў, соның ишинде, коррупцияға қарсы гүресиўге хызмет ететуғын программалық тәмийнатлар, онлайн платформалар ислеп шығыў бойынша таңлаў («Open Data Challange» хакатони) өткериў;
–2026-жыл даўамында мәмлекетлик уйымлар ҳәм шөлкемлерде комплаенс ҳәм коррупцияға қарсы ишки қадағалаў бойынша орынбасарлардың жумысын жолға қойыў;
-тараўлар ҳәм аймақлар кесиминде коррупциялық қәўип-қәтерлер картасын (картограмма) жаратыў, коррупцияға қарсы гүресиў медиа-порталын шөлкемлестириў;
-исбилерменлерди коррупциядан қорғаў мақсетинде «Коррупциясыз, ҳадал ҳәм ашық-айдын бизнес – Өзбекстан турақлы раўажланыўының тийкары» (Таза бизнес) миллий бағдарламасын иске қосыў;
-«Нәшебентлик қураллары ҳәм психотроп затлар ҳаққында»ғы Нызамның жаңа редакциясын ислеп шығыў;
-ҳаял-қызлар ҳәм балаларға болған зорлықтың барлық көринислерине шек қойыў мақсетинде жуўапкершилик илажлары күшейтилип, 14 жасқа толмаған шахсларға исленген жынысый жынаятлар ушын өмирлик еркинен айырыўға шекемги жаза илажларын белгилеў;
-жас өспиримлерге исленген жынысый ҳәм зорлыққа байланыслы жынаятларды тергеўди прокуратура уйымларының ўәкиллигине өткериў;
-жас өспиримлер ҳәм ҳаял-қызларға болған күш көрсетиў ҳәм зорлық пенен байланыслы ислерди тергеў ҳәм көриў арнаўлы таярлықтан өткен тергеўши ҳәм судьялар тәрепинен әмелге асырылыўын жолға қойыў;
-шаңарақ ҳәм ҳаял-қызлар мәкемелеринде жас некелениўшилер ушын арнаўлы оқытыў бағдарламаларының нәтийжелилигин арттырыў;
-орынлаў ҳүжжетлери мәжбүрий орынлаў бюросы уйымларына келип түсиўи менен қарыздарды СМС хабарнама ҳәм даўыслы роботлардың автоқоңыраўлары арқалы дәрҳал хабардар етиў әмелиятын жолға қойыў;
-ықтыярлы орынлаў мүддети өткеннен соң қолланылатуғын айырым мәжбүрий орынлаў илажлары шеңберинде өндириўди инсан факторысыз тиккелей әмелге асырыў тәртибин енгизиў;
-орынлаў ҳәрекетлери даўамында өндирилген ҳәм мәжбүрий орынлаў бюросы уйымларының есап бетлерине келип түскен пул қаржыларын автоматикалық түрде өндириўши юридикалық ҳәм физикалық шахслардың есап бетлери ҳәм банк карталарына дәрҳал өткериў системасын жаратыў;
-пуқаралар тәрепинен 24/7 режимде қоңыраўлар арқалы даўыслы роботлар жәрдеминде идентификацияланған ҳалда қарыздарлықтың бар ямаса жоқ екенлиги, сондай-ақ, орынлаў ҳәрекетлерине байланыслы барлық мағлыўматларды алыў әмелиятын жолға қойыў;
-Өзбекстан Республикасы Әдиллик министрлиги жанындағы Х.Сулайманова атындағы Республикалық суд экспертизасы орайындағы экспертиза түрлериниң 70 процентке шекемги бөлегин аймақлық бөлимлеринде енгизиў;
-Өзбекстан Республикасының «Өзбекстан Республикасының Конституциялық суды ҳаққында»ғы Конституциялық нызамына өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққындағы нызам жойбарын ислеп шығыў белгиленген.
Судлардың жумысына халықаралық стандартларға сәйкес жаңа институтларды енгизиў арқалы әдил судлаўдың сапасын және де арттырыў, суд ислерин жүргизиўде қорғаў институтын жетилистириў, жәмийетте коррупцияға келисимге келмейтуғын қатнасты қәлиплестириў, сондай-ақ нәшебентлик ҳәм нарко жынаяшылықларға қарсы гүресиў механизмлерин жетилистириў, ҳаял-қызлар ҳәм балаларға болған зорлық сыяқлы жәмийет алдында турған әҳмийетли машқалаларға қарсы гүресиў бойынша нәтийжели ислейтуғын системаны жолға қойыў ҳǝмде мәжбүрий орынлаў уйымларының жумысына жасалма интеллект технологияларын енгизиў ҳәм айрым орынлаў ҳүжжетлерин өндириў инсан факторысыз әмелге асырылыўын тәмийинлеў әмелиятын жолға қойыў арқалы жоқарыда көрсетилген бағдарламалар «Өзбекстан – 2030» стратегиясын әмелге асырыўға көмеклеседи.
Жуўмақлап айтқанда, 2026-жыл 16-февралда қабыл қылынған бул 21-санлы ҳǝм 22-санлы Президент пǝрманлары «Ўзбекистон—2030» стратегиясын жǝнеде жетилистириў, ҳәзирги улыўма жер жүзлик тенденциялар, глобал өзгерислер ҳәм жаңа шақырықларға сәйкеслигин тәмийинлеў мақсетинде мǝмлекет раўажланыўының орта мүддетке мөлшерленген үстин жөнелислери, мақсетлери, бағдарламалары ҳǝм оларға ерисиў бойынша нǝтийжели көрсеткишлерин белгилеп берди.
Сарбиназ АБДИКАРИМОВА,
Қарақалпақстан Республикасы ҳǝкимшилик суды судья аға жǝрдемшиси
