СУД ВА ЖАМИЯТ: КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ ҲУҚУҚИЙ ИММУНИТЕТ
Коррупцияга қарши курашиш замонавий давлат бошқарувининг энг устувор йўналишларидан бири сифатида эътироф этилмоқда. У нафақат иқтисодий тараққиётга, балки жамиятда адолат ва қонунийлик тамойилларининг қарор топишига бевосита таъсир кўрсатади. Коррупция давлат ва жамият ўртасидаги ишончга путур етказади, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини чеклайди ҳамда ислоҳотлар самарадорлигини пасайтиради. Шу боис мамлакатимизда коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий ва институционал асосларини мустаҳкамлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда.
Сўнгги йилларда мазкур соҳада йигирмадан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилиниб, коррупцияга қарши курашишнинг комплекс тизими шакллантирилди. Хусусан, 2021 йил 18 ноябрда қабул қилинган ЎРҚ-729-сон Қонун коррупцияга қарши курашиш тизимини такомиллаштиришга хизмат қилди. Ушбу қонун билан “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонунга ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб, Коррупцияга қарши курашиш агентлигининг ҳуқуқий мақоми ва ваколатлари мустаҳкамланди. Агентлик давлат сиёсатини мувофиқлаштирувчи, таҳлил ва мониторинг ишларини амалга оширувчи марказий орган сифатида фаолият юритмоқда.
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва уларнинг лойиҳаларини коррупцияга қарши экспертизадан ўтказиш механизмининг жорий қилиниши ҳам муҳим қадам бўлди. Адлия вазирининг 2021 йил 24 февралдаги буйруғи билан тасдиқланган тартибга мувофиқ, қабул қилинаётган ҳужжатларда коррупциявий омиллар аниқланиб, уларни бартараф этиш чоралари кўрилмоқда. Бу эса коррупция хавфини илдизидаёқ бартараф этиш имконини бермоқда.
Давлат харидлари ва шартномавий муносабатларда шаффофликни таъминлаш мақсадида 2021 йил 15 сентябрдаги Фармон асосида давлат харидлари билан боғлиқ шартномаларга коррупцияга қарши қўшимча шартларни киритиш мажбурийлиги белгиланди. Мазкур норма шартномавий муносабатларда тарафларнинг масъулиятини кучайтириб, ноқонуний манфаатдорлик ҳолатларининг олдини олишга хизмат қилмоқда.
Ер муносабатлари соҳасида ҳам коррупция хавфини камайтиришга қаратилган ислоҳотлар амалга оширилди. 2021 йил 9 июндаги Фармон билан ер ажратишдаги истисно ва имтиёзлар бекор қилиниб, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ваколатлари аниқ тартибга солинди ҳамда ерларни тўғридан-тўғри ва текинга бериш амалиёти тугатилди. Бу чоралар ер ресурсларидан адолатли ва очиқ фойдаланишни таъминлашга хизмат қилмоқда.
Коррупцияга қарши курашишда суд ҳокимиятининг ўрни алоҳида аҳамиятга эга. Судлар томонидан коррупцияга оид ишлар холис ва қонуний асосда кўриб чиқилиши, жазонинг муқаррарлиги таъминланиши жамиятда қонунийлик ва адолат принципларини мустаҳкамлайди. Суд амалиёти орқали коррупцияга қарши қонунларнинг бир хил ва тўғри қўлланилиши таъминланмоқда. Бу эса фуқароларнинг суд ҳокимиятига бўлган ишончини оширишга хизмат қилади.
2025 йил 26 декабрда Президентимиз томонидан Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўлланган мурожаатномада коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсатининг устувор йўналиши сифатида яна бир бор таъкидланди. Мурожаатда коррупция мамлакат тараққиёти йўлидаги жиддий тўсиқ сифатида баҳоланиб, унга қарши тизимли ва қатъий чоралар кўриш зарурлиги қайд этилди. Хусусан, 2026 йилнинг коррупцияга қарши курашишда янги босқич бўлиши, давлат органларида ички назорат ва комплаенс тизимларини янада кучайтириш, раҳбар шахсларнинг шахсий масъулиятини ошириш вазифалари белгиланди. Ушбу ёндашув коррупцияга қарши курашишни фақат жазо чоралари билан эмас, балки профилактика ва институционал назорат механизмлари орқали амалга оширишга қаратилгани билан аҳамиятлидир.
Хулоса қилиб айтганда, мамлакатимизда коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий ва институционал асослари изчил такомиллаштирилмоқда. Қонунчилик базасининг мустаҳкамланиши, ваколатли органлар фаолиятининг мувофиқлаштирилиши, суд ҳокимиятининг мустақиллиги ва шаффофлик тамойилларининг қарор топиши ушбу йўналишда барқарор натижаларга эришиш имконини бермоқда. Коррупцияга қарши курашиш фақат давлат органларининг вазифаси эмас, балки бутун жамиятнинг умумий масъулияти экани бугун ҳар қачонгидан ҳам долзарбдир.
Дилмурат ДАВЛЕТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси