ЗЎРАВОНЛИККА ҚАРШИ ҚОНУН ВА АМАЛИЁТ

ЗЎРАВОНЛИККА ҚАРШИ ҚОНУН ВА АМАЛИЁТ

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 26-моддасига мувофиқ, ҳар бир инсоннинг шаъни ва қадр-қиммати дахлсиз бўлиб, ҳеч ким тазйиқ, зўравонлик ёки таҳқирлашга дучор этилмаслиги лозим. Мазкур конституцион тамойилдан келиб чиққан ҳолда мамлакатимизда хотин-қизларни зўравонликдан ҳимоя қилишга қаратилган мустаҳкам ҳуқуқий асослар яратилган.

Хусусан, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни қабул қилиниб, унда жисмоний, руҳий, иқтисодий ва жинсий зўравонлик, шунингдек тазйиқ ва таъқиб тушунчаларига аниқ ҳуқуқий таъриф берилди. Қонунда жабрланувчиларни ҳимоя қилиш механизмлари, ҳимоя ордерини бериш тартиби ҳамда масъул давлат органларининг ваколатлари белгилаб қўйилган.

Жабрланувчиларни ҳимоя қилишнинг самарали ҳуқуқий воситаларидан бири сифатида ҳимоя ордери институти жорий этилган. Унга кўра, тазйиқ ёки зўравонликка дуч келган шахс ваколатли органлар ёки суд томонидан белгиланган муддатга ҳимоя ордери олиши мумкин. Ушбу ордер зўравонлик содир этган шахсга жабрланувчи билан алоқа қилиш, уни таъқиб этиш ёки қидиришни тақиқлайди. Амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, ҳимоя ордери зўравонлик ҳолатларининг такрорланишини олдини олишда муҳим профилактик ҳуқуқий чора сифатида ўз самарасини бермоқда.

Шу муносабат билан жиноят ишлари бўйича Нукус тумани судининг тергов судьяси Г.Утепбергенова томонидан Нукус тумани ҳокимлигида учрашув ўтказилди. Унда туман ҳокимининг ўринбосари — Оила ва хотин-қизлар бўлими бошлиғи С.Абатова, туман ички ишлар бўлими хотин-қизлар масалалари бўйича катта инспектори, подполковник Р.Сарманова ва ибратли нуроний онахонлар иштирок этди.

Учрашув давомида хотин-қизлар ўртасида ҳуқуқбузарлик ва жиноятчиликнинг олдини олиш, зўравонлик ҳолатларига барҳам бериш бўйича амалга оширилаётган чора-тадбирлар муҳокама қилинди. Шунингдек, хотин-қизларни оилавий (маиший) зўравонликдан ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий механизмлари, хусусан, ҳимоя ордерини бериш тартиби ва уни бузганлик учун белгиланган жавобгарлик масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

Тадбир доирасида тергов судьяси томонидан жамоатчилик иштирокида оилавий зўравонлик билан боғлиқ иш материали кўриб чиқилди. Аёлига нисбатан берилган ҳимоя ордери талабларини бузган ҳуқуқбузарга нисбатан қонунга мувофиқ маъмурий жарима жазоси тайинланди.

Бундай очиқ суд мажлислари аҳолининг ҳуқуқий онгини ошириш, зўравонликка нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш ҳамда фуқароларни қонунларга ҳурмат руҳида тарбиялашда муҳим аҳамият касб этади.

ГЕНДЕР ТЕНГЛИК — АДОЛАТ ВА ИНСОН ҚАДРИ УСТУВОРЛИГИНИНГ АСОСИ

Бугунги кунда гендер сиёсати инсон қадрини улуғлаш, адолатли жамият барпо этиш ва барқарор тараққиётга эришишнинг муҳим омилларидан бири сифатида қаралмоқда. Гендер тушунчаси хотин-қизлар ва эркаклар ўртасидаги муносабатларнинг сиёсат, иқтисодиёт, ҳуқуқ, таълим, маданият ва бошқа барча соҳалардаги ижтимоий жиҳатини ифодалайди. Гендер тенглик эса фақат аёллар ҳуқуқлари билан боғлиқ масала эмас, балки бутун жамият манфаатларига дахлдор ижтимоий адолат тамойилидир.

Ўзбекистонда сўнгги йилларда гендер тенгликни таъминлаш, хотин-қизларни зўравонлик ва камситишдан ҳимоя қилиш давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Президентимиз Шавкат Мирзиёев Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўллаган мурожаатномасида бу масалага алоҳида тўхталиб, қуйидаги муҳим фикрларни таъкидлади:
“Ўзбекистонда – фуқароларимиз, тадбиркорларимиз ва инвесторларни ҳар қандай вазиятда ҳам ишончли ҳимоя қиладиган давлат бор, Конституция бор, қонунлар бор!”

Давлат раҳбари хотин-қизларнинг қадр-қимматини ҳимоя қилиш, болаларни зўравонликдан асраш қадимдан халқимиз учун шаън ва ғурур масаласи бўлиб келганини алоҳида таъкидлаб, жамиятимизда аёллар ва болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари мавжудлиги асло қабул қилиб бўлмас ҳолат эканини очиқ-ойдин билдирди. Хусусан, мурожаатномада келтирилишича, сўнгги икки йилда аёллар ва болаларга нисбатан оилавий зўравонлик билан боғлиқ 2 мингдан зиёд жиноят ҳолати аниқланган.

Президент таъбири билан айтганда, оилавий зўравонлик фақат оиланинг ички иши эмас, балки бутун жамиятни ташвишга солиши лозим бўлган муаммодир. Аёлни ўз муаммоси билан ёлғиз қолдиришга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Шу боис, аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича республика мувофиқлаштирувчи кенгаши барча давлат идоралари ва фуқаролик жамияти институтларини сафарбар этган ҳолда, самарали тизим яратиши зарурлиги қайд этилди. Парламент ва жамоатчиликнинг фаол иштироки эса бу борада ижобий натижаларга олиб келиши шубҳасиз.

Ўзбекистонда гендер сиёсатининг ҳуқуқий асослари мустаҳкам шаклланган. 2019 йилда қабул қилинган “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги Қонун миллий қонунчилигимизда гендер тенглик масаласини ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамлади. Шунингдек, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун аёлларни жисмоний, жинсий, руҳий ва иқтисодий зўравонликдан муҳофаза қилишнинг аниқ механизмларини белгилаб берди.

2030 йилга қадар гендер тенгликка эришиш стратегияси эса аёлларнинг ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий фаоллигини оширишга хизмат қилмоқда. Гендер масалалари бўйича республика комиссияси фаолияти ҳам давлат сиёсатини изчил амалга оширишда муҳим ўрин тутади.

Ўзбекистонда гендер тенгликни таъминлаш ва зўравонликка қарши курашиш бўйича қатъий сиёсий ирода мавжуд. Қонунлар қабул қилинди, институтлар шакллантирилди. Энди эса ушбу ҳуқуқий нормаларни амалиётга тўлиқ татбиқ этиш, жамиятда муросасиз муносабатни шакллантириш ҳар биримиздан масъулият талаб этади. Зеро, хотин-қизларнинг қадр-қимматини ҳимоя қилиш — адолатли жамият, мустаҳкам оила ва барқарор тараққиётнинг ишончли кафолатидир.

Зульфия БАБАДЖАНОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

СУДЛАРНИНГ ЧИНАКАМ МУСТАҚИЛЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ — ОДИЛ СУДЛОВ СИФАТИНИ ОШИРИШНИНГ МУҲИМ ОМИЛИ

Бугунги кунда жаҳонда глобал таҳдидлар трансформациялашаётган мураккаб шароитда ҳар бир давлат олдида, энг аввало, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, инсон учун муносиб ва фаровон ҳаёт кечириш шароитларини яратиш вазифаси турибди. Ушбу стратегик муҳим мақсадларга эришишда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилишни ўзининг асосий вазифаси этиб белгилаган давлат ҳокимиятининг мустақил тармоғи — суд ҳокимияти алоҳида аҳамият касб этади.

Шубҳасиз, судлар фаолияти самарадорлиги ва одил судлов сифати кўп жиҳатдан суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги билан бевосита боғлиқ. Шу боис халқаро-ҳуқуқий ҳужжатларда ҳам суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлашга оид аниқ кафолатлар белгиланган. Жумладан, БМТ томонидан 1985 йилда қабул қилинган Суд ҳокимияти мустақиллигининг асосий принципларининг 1-бандига мувофиқ, суд ҳокимияти мустақиллиги давлат томонидан кафолатланади ҳамда мамлакат Конституцияси ёки қонунларида мустаҳкамланади. Барча давлат органлари ва бошқа институтлар суд ҳокимияти мустақиллигини ҳурмат қилиши ва ҳимоя қилиши шарт.

Шу маънода, судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш Ўзбекистон Республикасида давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, «судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш одил судловга соя солиш ҳисобланади. Бу бўйича ҳам сўров, ҳам жавобгарлик қаттиқ бўлади».

Мамлакатимиз миллий ҳуқуқ тизимида суд ҳокимияти мустақиллиги алоҳида кафолатланган. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 136-моддасида судьялар мустақил эканлиги, фақат қонунга бўйсуниши, судьянинг одил судловни амалга ошириш фаолиятига ҳар қандай шаклда аралашишга йўл қўйилмаслиги ҳамда бундай аралашиш қонунга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлиши қатъий белгилаб қўйилган.

Ушбу конституциявий қоидалар қонунларимизда янада батафсил ривожлантирилган. Жумладан, “Судлар тўғрисида”ги Қонуннинг 67-моддасига кўра, судьяларнинг мустақиллиги қуйидаги кафолатлар орқали таъминланади:

судьяларни қонунда белгиланган тартибда сайлаш, тайинлаш ва озод қилиш;

судьяларнинг дахлсизлиги;

одил судловни амалга оширишда қатъий процессуал таомилларга риоя этилиши;

қарор қабул қилишда судьялар маслаҳатининг сир сақланиши ҳамда уни ошкор этишни талаб қилишнинг тақиқланиши;

судга ҳурматсизлик қилиш ёки муайян ишларни ҳал этишга аралашганлик, судьялар дахлсизлигини бузганлик учун жавобгарлик белгиланиши;

судьяларга давлат ҳисобидан уларнинг юксак мақомига муносиб моддий ва ижтимоий таъминот яратилиши.

Мазкур қонун нормалари талаблари бузилган тақдирда, қонунчиликда тегишли жавобгарлик чоралари назарда тутилган. Хусусан, судга ҳурматсизлик қилганлик учун Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 180-моддасида, тергов ёки суд ишларини ҳал этишга аралашганлик учун эса Жиноят кодексининг 236-моддасида қатъий жавобгарлик белгиланган. Бу эса суд ҳокимияти мустақиллигига оид кафолатларни янада мустаҳкамлайди.

Хулоса қилиб айтганда, суд ҳокимиятининг мустақиллиги — одил судлов сифатини оширишнинг энг муҳим кафолатидир. Ушбу тамойил Конституция ва қонунларимизда алоҳида мустаҳкамлаб қўйилган. Суд ҳокимияти мустақиллигига қарши қаратилган ҳар қандай ҳаракат ижтимоий хавфли қилмиш сифатида баҳоланиб, қонун билан жавобгарликка сабаб бўлади.

Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, «судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш биз учун энг устувор вазифадир. Айниқса, суд бирон-бир мансабдор шахс қўли етадиган идорага айланиб қолишига мутлақо йўл қўймаслик шарт».

Азат ИМАТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси

БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ — ДАВЛАТ ҲИМОЯСИДАГИ ОЛИЙ ҚАДРИЯТ

Бола ҳуқуқлари — бу ҳар бир бола, яъни 18 ёшга тўлмаган шахс ҳеч қандай чекловларсиз эга бўлиши лозим бўлган асосий ҳуқуқ ва эркинликлар мажмуидир. Болалар ва ёшлар катталар билан бир хил инсон ҳуқуқларига эга экани халқаро ҳамжамият томонидан тўла тан олинган. Шу билан бирга, болаларнинг жисмоний ва руҳий жиҳатдан ҳимояга муҳтожлиги улар учун қўшимча кафолатлар ва алоҳида ғамхўрлик зарурлигини ҳам тақозо этади.

Бола ҳуқуқлари тушунчаси ўз илдизини Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг асосий ғояларидан олади. Мазкур ҳужжатда “оналик ва болалик алоҳида ғамхўрлик ва ёрдам олиш ҳуқуқини беради”, деб белгилаб қўйилган. Бу норма болаларнинг барча умумий инсон ҳуқуқларига тенг эгалигини эътироф этган ҳолда, уларни ҳимоя қилишга алоҳида ёндашув зарурлигини кўрсатади.

1989 йил 20 ноябрда қабул қилинган БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасидаги энг муҳим халқаро ҳужжат ҳисобланади. Ушбу Конвенция инсоният тарихида энг кўп ратификация қилинган инсон ҳуқуқлари шартномаси сифатида болалар ҳаётида туб бурилиш ясади. Ўзбекистон Республикаси мазкур Конвенцияга 1992 йил 9 декабрда қўшилиб, болалар олдидаги халқаро мажбуриятларни ўз зиммасига олди.

Шундан сўнг Ўзбекистон Конвенцияга доир болалар савдоси, болалар фоҳишабозлиги, болалар порнографияси ҳамда болаларнинг қуролли можароларда иштирокига оид Факультатив протоколларни ҳам ратификация қилди. Давлат томонидан Конвенция ижроси юзасидан БМТнинг Бола ҳуқуқлари бўйича қўмитасига мунтазам равишда миллий ҳисоботлар тақдим этиб келинмоқда.

Конвенцияда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий принципи сифатида “боланинг энг яхши манфаати” тамойили белгиланган. Бу тамойил ҳар қандай қарор, чора-тадбир ёки ҳуқуқий таъсир аввало боланинг манфаатига хизмат қилиши шартлигини англатади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳам болалар ҳуқуқлари алоҳида ўрин эгаллайди. Асосий қонуннинг XIV боби “Оила, болалар ва ёшлар” деб номланиб, унда давлатнинг болалар олдидаги мажбуриятлари мустаҳкамланган. Жумладан, Конституцияга кўра, боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг бевосита мажбурияти ҳисобланади.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда “ҳеч бир бола эътибордан четда қолмайди” деган тамойил асосида болалар манфаатларига қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. “Инсон қадри учун” ғояси ҳамда “ҳеч кимни орқада қолдирмаслик” принципи доирасида янгиланган Конституцияда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга доир кафолатлар янада кучайтирилди.

Айниқса, 2024 йил 14 ноябрда қабул қилинган “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашишда янги босқични бошлаб берди. Ушбу қонун билан болаларга нисбатан зўравонлик шакллари учтадан олтитагача кенгайтирилиб, ғамхўрлик қилмаслик, эксплуатация ва буллинг каби ҳолатлар ҳам ҳуқуқий жиҳатдан аниқ белгилаб қўйилди.

Мазкур йўналишдаги ислоҳотларнинг мантиқий давоми сифатида 2025 йил 24 декабрь куни “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Президент Фармони қабул қилинди. Ушбу ҳужжат болаларни ҳимоя қилишга қаратилган давлат сиёсатини тизимли ва узоқ муддатли асосда амалга оширишни кўзда тутади.

Стратегияга мувофиқ, зўравонликдан жабрланган ёки хавф остидаги болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш, уларнинг дастлабки кўрсатувларини видеойозув орқали қайд этиш, васийлик ва ҳомийлик органлари иштирокини таъминлаш, шунингдек, болаларга нисбатан зўравонлик ҳақида хабар бермаган мансабдор шахслар учун жавобгарлик жорий этиш каби муҳим механизмлар белгиланди.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасида қабул қилинган қонунлар ва Президент Фармонлари болани ҳимоя қилишни фақат оила ёки алоҳида институтлар вазифаси эмас, балки бутун жамиятнинг умумий масъулияти сифатида белгиламоқда. Боланинг ҳуқуқи ва қадри — давлат сиёсатидаги энг олий қадрият сифатида эътироф этилиб, уни таъминлашга қаратилган ислоҳотлар изчил давом этмоқда.

Алишер АМЕТОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ КАФОЛАТИ КУЧАЙТИРИЛМОҚДА

Жамият тараққиётининг энг муҳим кўрсаткичи — болага бўлган муносабатдир. Зеро, боланинг ҳуқуқ ва манфаатлари ишончли ҳимоя қилинган мамлакатдагина барқарор келажак пойдевори мустаҳкам бўлади. Шу маънода, Давлатимиз раҳбари томонидан қабул қилинган “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармон Ўзбекистонда инсонпарвар сиёсатнинг янги босқичини бошлаб берди.

Глобаллашув жараёнлари кучайган бугунги даврда болалар турли хавф-хатарлар — жисмоний тазйиқ, руҳий босим, ахборот муҳитидаги таҳдидлар ва кибербуллингга дуч келмоқда. Бундай шароитда болани ҳимоя қилиш масаласи фақат ижтимоий ёки оилавий муаммо эмас, балки давлат хавфсизлиги ва миллат генофондини асраш билан бевосита боғлиқ стратегик вазифа сифатида намоён бўлмоқда.

Қабул қилинган Стратегия болаларга нисбатан зўравонликнинг ҳар қандай кўринишига нисбатан «мутлақо муросасизлик» тамойилини давлат сиёсати даражасига олиб чиқди. Эндиликда бола ҳуқуқи бузилган ҳар қандай ҳолат жавобгарликсиз қолмайди.

Ўзбекистон мустақиллик йилларида бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича мустаҳкам ҳуқуқий база яратди. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясига қўшилиши, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонун қабул қилиниши бунга ёрқин мисол. Аммо ҳаёт тўхтаб тургани йўқ — замон янги ёндашувларни талаб қилмоқда.

Янги Стратегия болани фақат жисмоний эмас, балки руҳий, ахборот ва ижтимоий хавфлардан ҳимоя қилишни ҳам ўз ичига олган яхлит тизимни шакллантиришни кўзда тутади. Бу эса давлат сиёсатининг инсон қадрига асосланганлигини янада мустаҳкамлайди.

2026–2027 йилларга мўлжалланган чора-тадбирлар дастурида жамиятда “бегона бола бўлмайди” деган қарашни қарор топтириш асосий устувор вазифа сифатида белгиланди. Болалар хавфсизлигини таъминлашда давлат идоралари билан бир қаторда маҳалла, таълим муассасалари, нодавлат ташкилотлар ва фуқаролик жамияти институтларининг роли кучайтирилади.

Ўзбекистоннинг халқаро ташаббусларга қўшилиши, жумладан, глобал болаларни ҳимоя қилиш механизмларида фаол иштирок этиши мамлакатимизнинг ушбу соҳада халқаро стандартларга содиқ эканини намоён этади.

Стратегиянинг ҳаётга татбиқ этилиши натижасида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг мутлақо янги ижтимоий-ҳуқуқий модели шаклланади. Бу моделда давлат ва жамият масъулияти бир мақсад — боланинг бехавотир, соғлом ва бахтли улғайиши йўлида уйғунлашади.

Болани ҳимоя қилиш — бу келажакни ҳимоя қилишдир. Президент Фармони Ўзбекистонда бола қадри давлат сиёсатида энг олий мезон эканини яна бир бор тасдиқлади. Бу ҳужжат нафақат бугунги кун, балки эртанги авлодлар тақдири учун ҳам мустаҳкам ҳуқуқий ва маънавий қалқон бўлиб хизмат қилади.

Бауир

жан САБУРОВ,

жиноят ишлар бўйича Тўрткўл тумани судининг тергов судьяси

БОЛАЛАРНИ ЗЎРАВОНЛИКНИНГ БАРЧА ШАКЛЛАРИДАН ҲИМОЯ ҚИЛИШ — ДАВЛАТ СИЁСАТИНИНГ УСТУВОР ЙЎНАЛИШИ

Маълумки, 2025 йил 24 декабрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармон қабул қилинди. Мазкур ҳужжат мамлакатимизда болалар ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлаш йўлида муҳим ва тарихий қадам сифатида эътироф этилмоқда.

Ушбу Фармон фақатгина расмий-ҳуқуқий ҳужжат бўлиб қолмасдан, балки ҳар бир боланинг тинч, соғлом ва бахтли болаликка бўлган ҳақ-ҳуқуқини таъминлашга қаратилган кенг қамровли давлат стратегиясидир. Зеро, болалар — жамиятнинг энг нозик, энг ҳимояга муҳтож қатлами ҳисобланади.

Афсуски, ҳаётда болалар турли шаклдаги зўравонликка дуч келиши мумкин. Жумладан:

• оиладаги қаттиққўллик ва беэътиборлик,

• мактаб ёки жамоат жойларида таҳқирлаш ва босим,

• интернет маконидаги кибербуллинг,

• психологик ёки жисмоний тазйиқ ҳолатлари.

Аввал ҳам мамлакатимизда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган қонунлар мавжуд эди. Бироқ янги қабул қилинган Фармон мазкур муаммога тизимли, комплекс ва узоқ муддатли ёндашувни таклиф этмоқда. Яъни, зўравонлик оқибатлари билан курашиш эмас, балки унинг олдини олиш, хавфли омилларни бартараф этиш стратегиянинг асосий мақсади сифатида белгиланган.

2026–2030 йилларга мўлжалланган мазкур стратегиянинг бош мақсади — болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш, улар учун хавфсиз муҳит яратиш ҳамда ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини тўлиқ таъминлашдан иборат.

Бу эса қуйидагиларни англатади:

• ҳар бир бола ўзини ҳимояланган ҳис қилиши лозим;

• боланинг фикри ва овози эшитилиши шарт;

• муаммога дуч келган бола ҳеч қачон ёрдамсиз қолмаслиги керак.

Стратегияда қатор муҳим янгилик ва устувор йўналишлар белгилаб берилган. Жумладан, барча қарорлар қабул қилинишида “боланинг энг яхши манфаати” асосий мезон сифатида белгиланмоқда. Яъни, ҳар қандай чора-тадбир аввало болага зарар етказмаслиги, аксинча унинг манфаатига хизмат қилиши лозим.

Фармонда фақат жазоловчи чоралар эмас, балки профилактикага қаратилган механизмлар ҳам алоҳида ўрин олган. Хусусан:

• ота-оналарнинг бола тарбияси бўйича ҳуқуқий ва психологик саводхонлигини ошириш,

• таълим муассасаларида психологик хизматларни кучайтириш,

• болаларга ўз ҳуқуқлари ва ҳимоя механизмлари ҳақида тушунча беришга қаратилган чоралар белгилаб олинган.

Шунингдек, давлат органлари ўртасидаги ҳамкорлик масаласи ҳам янги босқичга олиб чиқилмоқда. Энди болалар билан боғлиқ муаммолар таълим, соғлиқни сақлаш, ички ишлар, ижтимоий ҳимоя ва суд органлари ўртасида ўзаро ҳамжиҳатлик ва ахборот алмашуви асосида ҳал этилади.

Зўравонликка учраган ёки хавф остидаги болаларнинг кимга мурожаат қилишини, қаердан ва қандай ёрдам олишини билиши учун осон, ишончли ва самарали ҳимоя тизимлари жорий этилиши ҳам стратегиянинг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади.

Хулоса қилиб айтганда, мазкур Фармон ижроси жараёнида болани тарбиялаш ва уни ҳимоя қилиш фақат оиланинг эмас, балки бутун жамиятнинг масъулияти эканлиги яна бир бор тасдиқланмоқда. Давлат ушбу ҳужжат орқали ҳар бир боланинг тақдирига бефарқ эмаслигини, уни эшитишга, ҳимоя қилишга ва ҳар бир вояга етмаган шахс учун жавобгарликни ўз зиммасига олишга тайёр эканини намоён этмоқда.

Хамра БЕРДИКЛИЧЕВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

МАЪЛУМОТ ОШКОР ҚИЛГАНЛИК — ЖАВОБГАРЛИК: ЁПИҚ СУДЛАРДА ҲУҚУҚИЙ НАЗОРАТ МУСТАҲКАМЛАНДИ

Ҳозирги кунда судлар томонидан аксарият ишлар очиқ суд мажлисларида кўриб чиқилади ва ҳал этилади. Бироқ қонунда белгиланган ҳолларда, баъзи ишлар суднинг қарори билан ёпиқ мажлисларда кўриб чиқилиши мумкин. Конституциянинг 137-моддасига кўра, барча судлар ишлари асосан очиқ бўлиши шарт, ёпиқ мажлислар эса фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда амалга оширилади.

Шу билан бирга, ёпиқ суд мажлисларини ўтказиш тартиби ва шартлари қатъий белгиланган. Бу масалалар Конституция, “Судлар тўғрисида”, “Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида”, “Журналистик фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида”, “Давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари фаолиятининг очиқлиги тўғрисида”ги қонунлар ҳамда Фуқаролик, Жиноят, Иқтисодий ва Маъмурий процессуал кодексларда, шунингдек, Олий суд Пленумининг 2020 йил 21 февралдаги 04-сон қарорида муфассал тартибга солинган.

Ёпиқ суд мажлисларида иштирок этувчи судья, котиб, прокурор, даъвогар, жавобгар ва бошқа шахслар иш тафсилотларини рухсатсиз ошкор қилишлари мумкин эмас. Илгари, қонунда бундай маълумотларни ошкор қилганлик учун жавобгарлик кам ёритилган эди.

Шу муносабат билан, 2025 йил 26 сентябрьда қабул қилинган ЎРҚ-1084-сон Қонуни ёпиқ суд мажлислари маълумотлари ва тафсилотларини суд рухсатисиз ошкор қилган шахслар учун жиноий жавобгарликни белгиловчи ўзгартириш ва қўшимчаларни киритди. Хусусан, Жиноят кодексининг 239-моддасида ёпиқ суд мажлисларида муҳокама қилинган маълумотларни суд рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик назарда тутилган.

Қонунчиликка киритилган бу ўзгартиришлар ёпиқ суд мажлисларида кўрилган ишлар бўйича маълумотларнинг ҳимоясини таъминлаб, иштирокчиларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилади. Шу билан бирга, судларнинг мустақиллиги ва нуфузини мустаҳкамлашда муҳим омил сифатида хизмат қилади.

Азат ИМАТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси Маъмурий суди судьяси

МАЪМУРИЙ СУД ИШЛАРИНИ ЮРИТИШ ТЎҒРИСИДАГИ ҚОНУНЧИЛИК ТАКОМИЛЛАШТИРИЛМОҚДА

Бугунги кунда жаҳон миқёсида глобаллашув жараёнларининг кучайиши ҳар бир давлат олдида, аввало, фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ишончли ҳимоя қилиш, уларнинг қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда фаровон ҳаёт кечиришлари учун зарур шарт-шароитларни яратиш вазифасини долзарб қилиб қўймоқда. Бу эса, ўз навбатида, жамиятда фуқароларнинг эртанги кунга бўлган ишончини мустаҳкамлашни тақозо этади.

Мазкур жараёнда маъмурий судларнинг ўрни алоҳида аҳамият касб этади. Зеро, маъмурий судларнинг асосий вазифаси фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг давлат органлари билан муносабатларида қонун устуворлигини таъминлаш, уларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишдан иборат.

Ушбу вазифаларнинг тўлақонли амалга оширилиши кўп жиҳатдан маъмурий суд ишларини юритишда қўлланиладиган процессуал мажбурлов чоралари доираси билан бевосита боғлиқ. Шу маънода, маъмурий судларнинг ҳуқуқий таъсир чораларини янада кенгайтириш орқали давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларининг самарали ва ишончли ҳимоя этилишини таъминлаш имкониятлари янада ошади.

Амалдаги қонунчиликка кўра, хусусан, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси асосида маъмурий судлар томонидан суд жарималари, шунингдек, хусусий ажрим ва хабарнома шаклида процессуал таъсир чоралари қўлланилиб келинмоқда. Айни пайтда, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида ҳам суд фаолиятини таъминлашга қаратилган қатор муҳим нормалар белгиланган.

Жумладан, мазкур Кодекснинг 180-моддасида судга ҳурматсизлик қилганлик, 181-моддасида эса суднинг хусусий ажрими (қарори) бўйича чоралар кўрмаслик учун маъмурий жавобгарлик чоралари назарда тутилган. Низоларни ҳал этиш жараёнида ушбу тоифадаги ҳуқуқбузарликлар аниқланган тақдирда, бундай ишлар Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 245-моддасига мувофиқ жиноят ишлари бўйича судлар, 245¹-моддасига мувофиқ иқтисодий судлар ҳамда 245⁴-моддасига мувофиқ фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан кўриб чиқилиши белгиланган.

Эндиликда мазкур соҳада янги босқич бошланмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 30 январдаги ПҚ–33-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш Концепциясида низоларни ҳал этиш жараёнида аниқланган ҳуқуқбузарликлар бўйича маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриш ваколатини маъмурий судларга ҳам бериш назарда тутилган.

Шу билан бирга, ушбу Қарорда маъмурий суд ишларини юритишда қўлланиладиган процессуал мажбурлов чораларининг доирасини аниқ белгилаш ва уларни тизимли равишда такомиллаштириш масалалари ҳам кўзда тутилган. Бу эса маъмурий судларнинг ҳуқуқий таъсир имкониятларини янада кенгайтиришга хизмат қилади.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, Давлатимиз раҳбарининг мазкур Қарори соҳада изчил амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг мантиқий давоми сифатида мамлакатимизда маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштиришнинг янги босқичини бошлаб берди. Ишонч билан айтиш мумкинки, илғор хорижий тажрибага мувофиқ маъмурий судлар фаолиятида янги институт ва механизмларнинг жорий этилиши давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларининг самарали ва ишончли ҳимоя этилишини таъминлашга, пировардида эса Ўзбекистоннинг инвестициявий жозибадорлиги ва халқаро майдондаги имижининг янада юксалишига хизмат қилади.

Азат ИМАТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси

МАЪМУРИЙ СУДЛАРДА ФОТОТАСВИРГА ТУШУРИШ ВА ВИДЕОЁЗУВГА ОЛИШ ТАРТИБИ

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги Кодексининг 143-моддасига асосан, маъмурий суд ишларини юритиш иштирокчилари ва суд мажлиси залида ҳозир бўлганлар ёзма қайдлар қилиш, стенограмма юритиш ва овоз ёзиб олиш ҳуқуқига эга. Суд мажлисининг фототасвирига, видеоёзувига, шунингдек радио ва телевидение орқали трансляция қилинишига ишни кўраётган суднинг рухсати билан йўл қўйилади.

Суд муҳокамасининг ошкоралиги, судлар фаолиятига боғлиқ ахборот олиш ҳуқуқининг амалга оширилишининг, шунингдек, судлар томонидан ушбу масалага боғлиқ қонун ҳужжатларининг бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленуми томонидан 2020 йил 21 февраль куни 4-сонли «Суд муҳокамаси ошкоралигини ва судлар фаолиятига доир ахборот олиш ҳуқуқини таъминлаш тўғрисида»ги қарори қабул қилиниб, қарорнинг 14-бандига асосан, қонунга мувофиқ:

а) очиқ суд мажлисини фототасвирга тушириш, видеоёзувни амалга ошириш, шунингдек, оммавий ахборот воситаларида трансляция қилишга қуйидаги тартибда йўл қўйилади:

фуқаролик ишини кўриш пайтида — суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар розилиги олингандан кейин берган рухсати билан;

жиноят, маъмурий, иқтисодий ишни ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриш пайтида — суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар фикрини эшитгандан кейин берган рухсати билан;

б) очиқ суд мажлисида аудиоёзувни амалга оширишга қуйидаги тартибда йўл қўйилади:

фуқаролик ишини кўриш пайтида — суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар розилиги олингандан кейин берган рухсати билан;

жиноят иши ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриш пайтида – суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар фикрини эшитгандан кейин берган рухсати билан.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, суд мажлиси залида ҳозир бўлганлар ҳар қандай иш бўйича эркин тарзда ёзма қайдлар қилишлари, стенограмма юритишлари, иқтисодий иш ёки маъмурий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан иш кўрилаётганда эса, шунингдек, аудиоёзув олиб боришлари мумкин.

Процесс иштирокчилари илтимосномаларини, оммавий ахборот воситалари вакиллари мурожаатларини қаноатлантириш ёки рад этиш ҳақида суд жойида ажрим чиқаради ва суд мажлиси баённомасига киритади.

Суд оммавий ахборот воситалари вакилларини тарқатилаётган ахборотнинг тўғрилиги, ҳаққонийлиги, холислиги ва ишончлилиги учун жавобгарлик ҳақида огоҳлантиради ва бу ҳақда суд мажлиси баённомасида ёзиб қўйилади.

Суд мажлиси боришини қонунда йўл қўйилган кўринишда қайд этишни амалга ошираётган шахслар ҳаракати суд мажлиси тартибига халақит бермаслиги лозим.

Суд мажлисида иштирок этаётган ва унинг боришини қайд этиш ҳуқуқидан фойдаланаётган шахслар томонидан бу ҳуқуқнинг суиистеъмол қилиниши суд мажлиси тартибини бузиш ҳисобланади. Бундай ҳолда суд айбдор шахсларга нисбатан процессуал қонунда назарда тутилган таъсир чораларини қўллашга ҳақли.

Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси  

Ижтимоий тармоқларда эълон қилинган билдириш  юзасидан

Айрим ахборот манбаларида фуқаролик ишлари бўйича Беруний туманлараро судида кўрилаётган иш асоссиз равишда чўзилгани ҳақида тарқатилган маълумотлар ҳақиқатга тўғри келмайди.

Фуқаро Г.Ташимованинг «TILLA-MAKON» МЧЖ ҳамда «KO`CHMAS MULK SAVDO XIZMATI» МЧЖ Хоразм филиалига нисбатан олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги даъво аризаси 2025 йил 10 июль куни судга келиб тушган ва иш белгиланган тартибда қўзғатилган.

Иш бир неча суд мажлисларида кўриб чиқилган бўлиб, жавобгарлардан бирининг манзилини аниқлаш зарурати ҳамда суд-психиатрия экспертизаси тайинланиши сабабли қонунчиликка мувофиқ равишда муддатлар узайтирилган ва иш вақтинча тўхтатилган.

2025 йил 28 ноябрь куни даъвогар томонидан қўшимча даъво аризаси киритилган бўлиб, суд жараёнида низони судгача ҳал қилиш тартибига риоя қилинмагани аниқланган. Шу асосда даъво аризаси суднинг ажрими билан кўрмасдан қолдирилган.

Мазкур ажрим устидан ҳозирга қадар шикоят келтирилмаган.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати