КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ: ЖАЗО ЭМАС, АДОЛАТ УСТУВОРЛИГИ
Коррупция — жамият тараққиётига тўсқинлик қиладиган, давлат бошқаруви самарадорлиги ва фуқароларнинг қонунга бўлган ишончига салбий таъсир кўрсатадиган хавфли иллатдир.
Шу боис коррупцияга қарши курашиш бугун фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси эмас. Бу — давлат органлари, фуқаролик жамияти ва ҳар бир фуқаронинг умумий масъулиятидир.
Судья сифатидаги фаолиятим давомида шу ҳақиқатга амин бўлдимки, коррупцияга қарши курашишда фақат жазони кучайтиришнинг ўзи етарли эмас. Энг муҳими — қонунбузарликка олиб келадиган шарт-шароитларни барвақт аниқлаш, уларни бартараф этиш ва жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантиришдир.
Коррупцияга қарши курашиш самарадорлигини ошириш, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлаш ва профилактик механизмларни кучайтириш мақсадида 2026 йил 22 июнда Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига коррупцияга қарши курашиш самарадорлигини оширишга, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлашга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги Қонуни қабул қилинди.
Мазкур қонун коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий механизмларини янада такомиллаштиришга қаратилгани билан аҳамиятлидир.
Хусусан, коррупцияга оид жиноятларнинг ҳуқуқий доираси янада аниқлаштирилиб, айрим коррупциявий қилмишлар учун жавобгарлик чоралари кучайтирилмоқда.
Бунда асосий мақсад фақат жазолаш эмас, балки коррупцияга қарши ҳуқуқий иммунитетни кучайтириш, мансабдор шахсларнинг қонунга итоаткорлиги ва масъулиятини оширишдан иборат.
Суд ҳокимиятининг асосий вазифаси — қонун устуворлиги ва одил судловни таъминлаш.
Коррупцияга оид жиноятлар бўйича ишларни кўриб чиқишда бу талаб янада муҳим аҳамият касб этади. Чунки бундай ишлар кўпинча мансаб, хизмат ваколати ва шахсий манфаатлар билан боғлиқ бўлади.
Бироқ шахснинг лавозими, мавқеи ёки жамиятдаги ўрни суд учун устувор мезон бўла олмайди.
Ҳар бир ишда жиноят таркиби, шахснинг айби, қилмишнинг оқибатлари ва бошқа барча ҳолатлар қонун талаблари асосида синчиклаб текширилиши лозим.
Жавобгарлик муқаррарлиги — ҳар қандай ҳолатда жазо тайинлаш дегани эмас. Бу, аввало, жиноят содир этган ва айби қонуний тартибда исботланган шахснинг жавобгарликдан четда қолмаслигини таъминлашдир.
Шу билан бирга, айбсиз шахснинг асоссиз жавобгарликка тортилишига йўл қўймаслик ҳам одил судловнинг ажралмас талабидир.
Янги қонуннинг муҳим жиҳатларидан бири коррупцияга оид жиноятларнинг ҳуқуқий доирасини аниқлаштириш билан боғлиқ.
Бу, ўз навбатида, ҳуқуқни қўллаш амалиётида ягона ёндашувни шакллантириш, коррупциявий хусусиятга эга қилмишларни аниқ фарқлаш ва уларга нисбатан қонуний ҳуқуқий баҳо бериш имконини кенгайтиради.
Коррупциядан олинган ноқонуний даромадларни яшириш ёки уларни қонунийлаштиришга қаратилган ҳаракатларни ҳам коррупцияга қарши курашиш тизимидан четда қолдирмаслик муҳимдир.
Чунки коррупцияга қарши курашиш фақат пора бериш ёки олиш ҳолатини аниқлаш билан чекланмаслиги керак. У коррупция орқали орттирилган манфаат ва маблағларнинг кейинги ҳаракатига ҳам дахлдор бўлиши лозим.
Коррупцияга қарши курашишда жавобгарлик муқаррарлиги принципи алоҳида ўрин тутади.
Янги қонунчиликда айрим коррупциявий хусусиятга эга қилмишлар учун жавобгарликнинг кучайтирилиши ҳам айнан шу мақсадга хизмат қилади.
Айниқса, мансабдор шахсларнинг хизмат ваколатларидан фойдаланиши билан боғлиқ қилмишларга ҳуқуқий баҳо беришда аниқ мезонларнинг белгиланиши муҳим.
Мансабдор шахсга берилган ваколат — шахсий имтиёз эмас, балки жамият олдидаги масъулиятдир.
Шунинг учун хизмат ваколатидан қонунга зид равишда фойдаланиш нафақат муайян шахсга, балки давлат органига бўлган ишончга ҳам зарар етказади.
Замонавий ёндашув коррупция содир бўлгандан кейин унга қарши чора кўриш билан чекланмаслиги керак.
Коррупциявий хавф-хатарларни олдиндан аниқлаш, манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш, давлат органлари ва ташкилотларида ички назоратни кучайтириш — профилактиканинг муҳим воситаларидир.
Шу жиҳатдан янги қонун билан коррупцияга қарши ички назорат ва комплаенс механизмларини кучайтиришга қаратилган ёндашувлар алоҳида аҳамият касб этади.
Коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ва баҳолаш, уларни минималлаштириш чораларини ишлаб чиқиш, ташкилотларда коррупцияга қарши ички назоратни такомиллаштириш — ҳуқуқбузарлик содир бўлгандан кейин уни бартараф этишдан кўра самаралироқ профилактик ёндашувдир.
Чунки коррупцияга қарши курашишнинг энг яхши натижаси кўрилган жиноят ишларининг кўплигида эмас, балки жиноят содир этилишига имкон берувчи шароитларнинг камайишида намоён бўлади.
Коррупцияга қарши курашишда яна бир муҳим ёндашув — коррупциявий хавф-хатарларни ҳудудлар ва соҳалар кесимида аниқлашдир.
Бундай ёндашув коррупцияга қарши чораларни умумий тарзда эмас, балки аниқ хавф мавжуд бўлган соҳалар ва жараёнларга йўналтириш имконини беради.
Давлат харидлари, рухсат бериш, лицензиялаш, ер муносабатлари, бюджет маблағларидан фойдаланиш, кадрлар билан боғлиқ қарорлар каби соҳалардаги коррупциявий хавфларни тизимли таҳлил қилиш уларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этади.
Шу маънода коррупцияга қарши курашишда статистика фақат содир этилган жиноятларни ҳисоблаш воситаси эмас, балки келгусидаги профилактика чораларини белгилаш учун муҳим манба бўлиши керак.
Коррупцияга қарши самарали курашишда фуқаролик жамиятининг иштироки ҳам муҳим.
Коррупция ҳолати ҳақида хабар берган шахснинг ҳуқуқлари ҳимоя қилинмаса, бундай ҳолатлар ҳақида хабар беришга нисбатан ишончсизлик пайдо бўлиши мумкин.
Шу боис коррупция ҳақида хабар берувчи шахсларни ҳуқуқий ҳимоя қилиш, уларни таъқибдан асраш ва қонунчиликда белгиланган тартибда рағбатлантириш механизмларини кучайтириш муҳим қадамдир.
Бироқ бу ерда ҳам асосий ҳуқуқий мезон — холислик.
Коррупция ҳақидаги ҳар қандай хабар ваколатли органлар томонидан қонун доирасида текширилиши лозим. Хабар беришнинг ўзи шахснинг айбдорлигини англатмайди.
Айбдорлик фақат қонунда белгиланган тартибда исботлангандагина ҳуқуқий оқибат келтириб чиқаради.
Коррупцияга қарши курашишда қонунчилик чоралари билан бир қаторда инсон омили ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Ҳалоллик, виждонан меҳнат қилиш, хизмат ваколатидан шахсий манфаат йўлида фойдаланмаслик каби қадриятлар жамиятда қанчалик мустаҳкам бўлса, коррупция учун шунчалик кам имконият қолади.
Айниқса, ёш авлодда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш муҳим.
Ёшларга коррупциянинг ҳуқуқий оқибатларини тушунтириш билан бирга, уларга ҳалолликнинг қадрини англатишимиз керак. Зеро, коррупцияга қарши иммунитет жазо қўрқувидан эмас, қонунга ҳурмат ва ҳалоллик эътиқодидан шаклланади.
Судья учун коррупцияга қарши курашиш — фақат жиноятга жазо тайинлаш эмас.
Бу — ҳар бир ишда қонун устуворлигини таъминлаш, шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, далилларга холис баҳо бериш ва адолатли қарор қабул қилиш демакдир.
Суднинг ҳар бир қонуний ва асосли қарори жамиятда қонунга бўлган ишончни мустаҳкамлайди.
Шунинг учун судьянинг масъулияти фақат қарор қабул қилиш билан чекланмайди. Унинг ҳар бир қарори ортида инсон тақдири, жамиятнинг адолатга бўлган ишончи ва қонун устуворлиги туради.
Коррупцияга оид жиноят ишларида суднинг холислиги ва мустақиллиги айниқса муҳим. Суд жамоатчиликдаги талабни эмас, қонунни мезон қилиши лозим.
Зеро, қатъийлик — қонунийликдан, адолат эса холисликдан бошланади.
2026 йил 22 июнда қабул қилинган мазкур қонун коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий асосларини янада мустаҳкамлаш, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлаш, профилактика механизмларини кучайтириш ва жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантиришга хизмат қилади.
Бироқ қонун қанчалик мукаммал бўлмасин, унинг самараси амалиётда қандай қўлланишига боғлиқ.
Коррупцияга қарши курашишда давлат органлари, судлар, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, фуқаролик жамияти институтлари ва ҳар бир фуқаронинг ўрни бор.
Менинг судья сифатидаги қатъий ишончим шуки: қонун ҳамма учун бир хил ишлаган жойда адолат қарор топади; адолат қарор топган жамиятда эса коррупцияга ўрин қолмайди.
Шу боис коррупцияга қарши курашишнинг энг кучли қуроли — нафақат жазо, балки қонун устуворлиги, очиқлик, ҳалоллик ва одил судловга бўлган ишончдир.
Ерполат БЕРДИЕВ,
Жиноят ишлари бўйича Қўнғирот тумани суди раиси