«ОДИЛ СУДЛОВ — 2030»: РАҚАМЛАР ОРТИДА ИНСОН ТАҚДИРИ
«Одил судлов — 2030» стратегияси — мамлакатимизда суд-ҳуқуқ соҳасини янги босқичга олиб чиқишга қаратилган муҳим ҳужжат.
Менимча, унинг энг муҳим жиҳати шундаки, стратегия марказида — инсон турибди. Яъни инсоннинг ҳуқуқи, унинг эркинлиги, қонуний манфаати ва, энг муҳими, адолатга бўлган ишончи. Стратегияда суд тизимини ривожлантиришнинг 6 та устувор йўналиши белгиланган.
Булар — «Халқчил суд», «Адолат қўрғони», «Кафолатланган адолат», «Адолат посбонлари», «Рақамли одил судлов» ва «Халқаро эътироф».
Бу йўналишлар доирасида 2026–2028 йилларга мўлжалланган 160 та аниқ чора-тадбир белгиланган. Шунингдек, 2030 йилга қадар эришилиши лозим бўлган 33 та асосий мақсад назарда тутилган.
Албатта, рақамлар муҳим. Лекин фуқаро учун энг муҳими — бу ислоҳотлар унинг ҳаётида қандай акс этади?
Менимча, буни энг аввало судга мурожаат қилган инсон ҳис қилиши керак.
Фуқаро судга келганда сарсон бўлмаслиги керак.
«Қайси судга мурожаат қиламан? Қандай ҳужжат керак? Яна қаерга боришим лозим?» деган саволлар билан овора бўлмаслиги керак.
Аксинча, судга келган инсон ўз муаммоси эшитилишига ва қонуний ечим топишига ишонч ҳосил қилиши керак.
Ана шу нуқтаи назардан, стратегиядаги «Адолат қўрғони» йўналиши алоҳида аҳамиятга эга.
«Адолат қўрғони» — бу, аввало, инсон ҳуқуқлари ишончли ҳимоя қилинадиган, ҳар қандай ташқи таъсир ва аралашувдан холи бўлган мустақил суд тизими дегани.
Чунки инсон судга, одатда, оддий ҳаётий масала билан мурожаат қилади.
Кимдир оилавий низо билан келади. Кимдир мерос масаласида ҳуқуқини ҳимоя қилмоқчи бўлади. Яна кимдир меҳнат, мулк ёки қарз билан боғлиқ муаммосини ҳал қилиш учун судга мурожаат қилади.
Ҳар бир инсон учун эса унинг муаммоси — муҳим.
Шунинг учун суд ҳар бир ишга холис ёндашиши, тарафларни тенг эшитиши ва қарорни фақат қонун ҳамда далилларга асосланиб қабул қилиши керак.
Бу ерда судья мустақиллиги ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Судья қарор қабул қилаётганда кимнингдир мавқеига ёки таъсирига эмас, қонунга таянади. Судья мустақиллиги — судья учун имтиёз эмас.
Бу — фуқаронинг адолатли судловга бўлган ҳуқуқи кафолати. Стратегияда судни инсонга янада яқинлаштиришга ҳам катта эътибор қаратилган.
Хусусан, 2030 йилга қадар фуқаролик ишлари бўйича судларни 208 та туман ва шаҳарда босқичма-босқич ташкил этиш белгиланмоқда. Бунинг аҳамияти жуда катта. Чунки айрим ҳолларда инсон ўзининг оддий ҳаётий муаммоси бўйича судга бориш учун ўнлаб, ҳатто юзлаб километр йўл босишига тўғри келади.
Масалан, оилавий масала ёки мерос низоси учун одам бошқа туманга бориб келишга мажбур бўлмаслиги керак.
Суд инсонга яқин бўлиши керак. Шунингдек, «Ягона дарча» тамойилининг жорий этилиши ҳам фуқаролар учун катта қулайлик яратади. Инсон бир ҳужжат учун бир нечта хонага кириб чиқмаслиги, қаерга ва қандай мурожаат қилишини осон билиши керак.
Яна бир муҳим масала — суд қарорининг тушунарли бўлиши.
Менимча, инсон суд қарорини ўқиганда, энг аввало, битта саволга жавоб топиши керак: «Нега суд айнан шундай қарор қабул қилди?» Шунинг учун қарор қонуний ва асосли бўлиши билан бирга, аниқ, мантиқий ва оддий фуқаро тушунадиган даражада равшан баён қилиниши муҳим. Адолат эса фақат қарорнинг ўзи эмас. Ишнинг ўз вақтида кўрилиши, тарафларнинг тенглиги таъминланиши, ҳар бир далилга холис баҳо берилиши ва қабул қилинган қарорнинг ўз вақтида ижро этилиши ҳам адолатнинг бир қисми.
Стратегияда судьяларни судловга бевосита алоқадор бўлмаган вазифалардан озод қилиш ҳам назарда тутилган.
2028 йилдан «суд маъмурчилиги» институтининг жорий этилиши ҳам шу мақсадга хизмат қилади. Яъни судьянинг асосий вазифаси — хўжалик ёки маъмурий ишлар билан эмас, одил судлов билан шуғулланиш.
Чунки судьянинг вақти қанчалик кўп одил судловга йўналтирилса, суд қарорларининг сифати ҳам шунчалик ошади. Шунинг учун мен «Адолат қўрғони»ни шундай тасаввур қиламан: унинг пойдевори — қонун устуворлиги. Мустаҳкам деворлари — суд мустақиллиги. Унинг ичида эса ҳар бир инсоннинг ҳуқуқи ва қонуний манфаати ишончли ҳимоя қилиниши керак.
Энг муҳими — бу қўрғон ҳамма учун бирдек мустаҳкам бўлиши шарт.
Чунки адолатнинг ҳақиқий қиймати — унинг кимгадир эмас, барчага бирдек таъминланишида. Ва ишончим комилки, «Одил судлов — 2030» стратегиясида белгиланган вазифалар изчил амалга оширилса, судга бўлган ишонч ҳам, қонунга бўлган ҳурмат ҳам янада юксалади.
Низаматдин АБДАКИМОВ,
Қорақаплоғистон Республикаси суди судьяси
