{"id":8192,"date":"2025-01-18T11:11:40","date_gmt":"2025-01-18T06:11:40","guid":{"rendered":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/?p=8192"},"modified":"2025-01-18T11:11:40","modified_gmt":"2025-01-18T06:11:40","slug":"qaraqalpaqstan-respublikasi-sudlari-tariyxi-haqqinda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/archives\/8192","title":{"rendered":"QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKAS\u00cd SUDLAR\u00cd TARIYX\u00cd HAQQ\u00cdNDA"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>H\u00e1zirgi Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 ayma\u01f5\u0131nda \u00e1yyemgi zamanlardan berli adamzat jasap kelgenligi, olar \u00f3zlerini\u0144 rawajlan\u0131w basq\u0131shlar\u0131nda h\u00e1r q\u0131yl\u0131 m\u00e1mleketlik d\u00fazilmelerge birikkeni yaki qays\u0131dur m\u00e1mleketti\u0144 quram\u0131na kirgenligi bizge tariyxtan m\u00e1lim. Sol tiykarda bizi\u0144 jurt\u0131m\u0131zda m\u00e1mleketshilik belgileri payda bol\u01f5annan baslap bul jerde \u00e1dil sudlawd\u0131 \u00e1melge as\u0131r\u0131w funkciyalar\u0131n atqar\u0131wsh\u0131 shaxslar, j\u00e1miyette \u00e1dillikti t\u00e1miyinlewshi uy\u0131mlar bar bol\u01f5an, dep ayt\u0131w\u0131m\u0131z\u01f5a bolad\u0131.<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Us\u0131 k\u00f3z-qarastan qara\u01f5anda Qaraqalpaqstan sudlar\u0131n\u0131\u0144 tariyx\u0131 uzaq \u00f3tmishke bar\u0131p taqalad\u0131 h\u00e1m b\u00fagingi k\u00fange shekem \u00f3zini\u0144 bir neshe rawajlan\u0131w basq\u0131shlar\u0131nan \u00f3tip kelgen.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Tariyx\u0131y dereklerge qara\u01f5anda Qaraqalpaqstan ayma\u01f5\u0131nda sudlard\u0131\u0144 eki t\u00fari bol\u01f5an. Olar \u00farip-\u00e1det normalar\u0131 tiykar\u0131nda is al\u0131p bar\u0131wsh\u0131 biy sudlar\u0131 h\u00e1m sh\u00e1riyat normalar\u0131 tiykar\u0131nda sudlawsh\u0131 qaz\u0131 sudlar\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u00e1lim bol\u01f5an\u0131nday, qaraqalpaqlarda h\u00e1r bir ur\u0131wd\u0131 biyler basqar\u0131p, olar \u00f3zini\u0144 ur\u0131w\u0131n basqar\u0131w menen birge on\u0131\u0144 j\u00e1njelli m\u00e1selelerin sheshken. Bunday m\u00e1selelerde \u00f3zinen ald\u0131\u0144\u01f5\u0131 biylerdi\u0144 qararlar\u0131 (biylikleri) h\u00e1m ur\u0131wd\u0131\u0144 \u00f3zini\u0144 \u00farip-\u00e1detleri boy\u0131nsha is al\u0131p bar\u01f5an.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bizi\u0144 ayma\u01f5\u0131m\u0131z\u01f5a islam dini kirip keliwi menen joqar\u0131 ma\u01f5l\u0131wmatl\u0131 mus\u0131lman huq\u0131qtan\u0131wsh\u0131lar\u0131nan ab\u0131rayl\u0131 shaxslar qaz\u0131 lawaz\u0131m\u0131na tay\u0131nlan\u0131p, olar sh\u00e1riyat normalar\u0131 tiykar\u0131nda sud islerin j\u00fargizgen. Qaz\u0131 sudlar\u0131 sovet h\u00fakimeti ornat\u0131l\u01f5annan so\u0144 saplast\u0131r\u0131l\u0131p, keyin biraz waq\u0131tqa qayta tiklengen. Biraq olard\u0131\u0144 ald\u0131\u0144\u01f5\u0131 w\u00e1killikleri j\u0131ldan-j\u0131l\u01f5a sheklenip, san\u0131 q\u0131sqar\u0131p bar\u01f5an h\u00e1mde XX-\u00e1sirdi\u0144 20-j\u0131llar\u0131n\u0131\u0144 aq\u0131r\u0131na kelip olar \u00f3z iskerligin birotala toqtatqan.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 Orayl\u0131q m\u00e1mleketlik arxivinde saqlan\u0131p at\u0131r\u01f5an h\u00fajjetlerge qara\u01f5anda, Qaraqalpaqstan avtonomiyal\u0131q oblast\u0131 sh\u00f3lkemlestiriliwi d\u00e1wirinde 1924-j\u0131l 24-noyabrde Qaraqalpaqstan avtonomiyal\u0131q oblastl\u0131q sud\u0131 d\u00fazilgen h\u00e1mde on\u0131\u0144 birinshi basl\u0131\u01f5\u0131 etip \u00c1bdijalil Ismetullaev saylan\u01f5an.<\/p>\n<p>1932-j\u0131l\u0131 20-martta Qaraqalpaqstan avtonomiyal\u0131q respublikas\u0131 (QQASSR) d\u00faziliwi baylan\u0131sl\u0131 Qaraqalpaqstan avtonomiyal\u0131q oblastl\u0131q sud\u0131 Bas sud dep qayta sh\u00f3lkemlestirilgen h\u00e1mde on\u0131\u0144 sol d\u00e1wirdegi bassh\u0131s\u0131 elimizge belgili bol\u01f5an tariyx\u0131y shaxs Jumag\u00fal Seytova bol\u01f5an.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1936-j\u0131l\u0131 Qaraqalpaqstan ASSR \u00d3zbekstan SSR quram\u0131na kirgiziliwi m\u00fan\u00e1sibeti menen elimizdi\u0144 sud sistemas\u0131nda da \u00f3zgerisler j\u00faz berdi. Qaraqalpaqstan ASSR Joqar\u01f5\u0131 sud\u0131 d\u00fazilip, on\u0131\u0144 a\u01f5zalar\u0131n Qaraqalpaqstan Respublika Joqar\u01f5\u0131 Soveti t\u00e1repinen bes j\u0131l\u01f5a saylaw t\u00e1rtibi belgilendi. Qaraqalpaqstan ASSR Joqar\u01f5\u0131 sud\u0131 \u00f3z w\u00e1killikleri she\u0144berinde o\u01f5ada q\u00e1wipli j\u0131nayatlar, m\u00e1mleketke qars\u0131 j\u0131nayatlar, lawaz\u0131ml\u0131 shaxslar\u01f5a qars\u0131 j\u0131nayatlar, m\u00e1mleketlik m\u00falkti talan-taraj q\u0131l\u0131w h\u00e1m \u00f3zlestiriw j\u0131nayatlar\u0131 menen baylan\u0131sl\u0131 islerdi k\u00f3rip sh\u0131qqan. Son\u0131\u0144 menen birge, Joqar\u01f5\u0131 sud quramal\u0131 kategoriyada\u01f5\u0131 puqaral\u0131q islerdi de k\u00f3rgen.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Qaraqalpaqstanda d\u00e1slep 9 uchastka xal\u0131q sudlar\u0131, 1939-1940 j\u0131llar\u0131 12 rayonl\u0131q xal\u0131q sudlar\u0131, 1950-j\u0131l\u0131 14 rayonl\u0131q h\u00e1m 3 qalal\u0131q uchastkalarda xal\u0131q sudlar\u0131 \u00f3z iskerligin j\u00fargizgen.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1970-j\u0131llardan baslap Qaraqalpaqstan ASSR xal\u0131q sudlar\u0131 h\u00e1r j\u0131l\u0131 \u00falken k\u00f3lemde j\u0131nayat h\u00e1m puqaral\u0131q islerin k\u00f3rip sh\u0131qqan, j\u0131ldan j\u0131l\u01f5a sudyalard\u0131\u0144 is s\u0131pat\u0131 jaqs\u0131lan\u0131p bar\u01f5an. 1970-j\u0131l\u0131 Qaraqalpaqstanda 13 rayonl\u0131q h\u00e1m 1 qalal\u0131q (N\u00f3kis) xal\u0131q sudlar\u0131nda j\u00e1mi 16 sudya jum\u0131s al\u0131p bar\u01f5an. 1976-j\u0131l\u0131 ja\u0144a rayonlard\u0131\u0144 sh\u00f3lkemlestiriliwi m\u00fan\u00e1sebeti menen Qaraqalpaqstanda j\u00e1mi 19 rayonl\u0131q (qalal\u0131q) xal\u0131q sudlar\u0131 \u00e1dil sudlawd\u0131 \u00e1melge as\u0131r\u01f5an. 1974-j\u0131l\u01f5\u0131 saylawlarda xal\u0131q sudlar\u0131na j\u00e1mi 1300, 1979-j\u0131l\u0131 bolsa 1650 xal\u0131q m\u00e1sl\u00e1h\u00e1tshileri saylan\u01f5an.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Arxiv ma\u01f5l\u0131wmatlar\u0131na qara\u01f5anda, 1924-1929-j\u0131llarda \u00c1.Ismetullaev, Q.Aymurzaev, M.Baymeshin, K.Allabergenov T.Napesov Qaraqalpaqstan avtonomiyal\u0131q oblastl\u0131q sud\u0131n\u0131\u0144 basl\u0131\u01f5\u0131 lawaz\u0131m\u0131nda, 1929-1937 j\u0131llar\u0131 X.Temirxanov, J.Seytova, P.Allanazarov Qaraqalpaqstan Bas (Joqar\u01f5\u0131) sud\u0131n\u0131\u0144 basl\u0131\u01f5\u0131 lawaz\u0131m\u0131nda, 1939-1991 j\u0131llar\u0131 G.Dudiev, X.Abutov, K.Pirjanov, A.Djiemuratov, K.Djarmanov, E.Utambetov, A.Abillaev, S.Urazov, T.Koblanov, K.Allasheva h\u00e1m J.Sad\u0131qov Qaraqalpaqstan ASSR Joqar\u01f5\u0131 sud\u0131n\u0131\u0144 basl\u0131\u01f5\u0131 lawaz\u0131m\u0131nda islegen.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u00e1mleketimiz \u01f5\u00e1rezsizlikke eriskeninen keyin 1993-j\u0131l 9-apreldegi Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131n\u0131\u0144 Konstituciyas\u0131na tiykar m\u00e1mleketlik h\u00e1kimiyat n\u0131zam sh\u0131\u01f5ar\u0131wsh\u0131, atqar\u0131wsh\u0131 h\u00e1m sud h\u00e1kimiyat\u0131na b\u00f3liniwi belgilep qoy\u0131ld\u0131. Konstituciyada insan huq\u0131q h\u00e1m erkinlikleri, n\u0131zaml\u0131 m\u00e1pleri birinshi or\u0131n\u01f5a qoy\u0131l\u0131p, olard\u0131 qor\u01f5awda sud h\u00e1kimiyat\u0131 \u00e1hmiyetli or\u0131n iyeledi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1991-2000 j\u0131llar \u01f5\u00e1rezsiz m\u00e1mleketimizdi\u0144 ja\u0144a sud sistemas\u0131 q\u00e1liplesiwi d\u00e1wiri bol\u0131p, bul j\u0131llarda Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 Joqar\u01f5\u0131 sud\u0131 menen birge 15 rayonl\u0131q h\u00e1m 2 qalal\u0131q sudlar j\u0131nayat h\u00e1m puqaral\u0131q islerdi k\u00f3rgen. Sonday-aq, 1993-j\u0131ldan baslap M\u00e1mleketlik arbitrajd\u0131\u0144 negizinde yuridikal\u0131q shaxslard\u0131\u0144 xojal\u0131q (ekonomikal\u0131q) tart\u0131slar\u0131n k\u00f3rip sh\u0131\u01f5\u0131wsh\u0131 Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 xojal\u0131q sud\u0131 \u00f3z jum\u0131s\u0131n basla\u01f5an.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u01f4\u00e1rezsizlikti\u0144 d\u00e1slepki j\u0131llar\u0131nda Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 Joqar\u01f5\u0131 sud\u0131n J.Sad\u0131qov, so\u0144 P.Aytniyazov basqar\u01f5an bolsa, V.Vishnyakov h\u00e1m A.Nurjanovlar Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 xojal\u0131q sud\u0131n\u0131\u0144 d\u00e1slepki bassh\u0131lar\u0131 bold\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>2001-2017 j\u0131llarda elimizdegi sudlard\u0131\u0144 q\u00e1nigelesiwi d\u00e1wiri bold\u0131. Atap aytqanda, 2001 j\u0131ldan baslap ul\u0131wma yurisdikciya sudlar\u0131 j\u0131nayat h\u00e1m puqaral\u0131q isleri boy\u0131nsha sudlar bol\u0131p ekige b\u00f3lindi. So\u01f5an k\u00f3re, \u201cSudlar haqq\u0131nda\u201d\u01f5\u0131 n\u0131zam\u01f5a kirgizilgen \u00f3zgeris h\u00e1m qos\u0131mshalar\u01f5a tiykar Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 j\u0131nayat isleri boy\u0131nsha Joqar\u01f5\u0131 sud\u0131 h\u00e1mde Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 puqaral\u0131q isleri boy\u0131nsha Joqar\u01f5\u0131 sud\u0131, 4 rayonlararal\u0131q puqaral\u0131q isleri boy\u0131nsha sudlar,15 rayonl\u0131q h\u00e1m 2 qalal\u0131q j\u0131nayat isleri boy\u0131nsha sudlar sh\u00f3lkemlestirildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Al, 2017-j\u0131l 1-iyunnan baslap \u01f5alabal\u0131q-huq\u0131q\u0131y qatnas\u0131qlardan kelip sh\u0131\u01f5atu\u01f5\u0131n h\u00e1kimshilik dawlard\u0131 k\u00f3rip sh\u0131\u01f5\u0131w\u01f5a w\u00e1killikli bol\u01f5an Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 h\u00e1kimshilik sud\u0131 h\u00e1m rayonl\u0131q (qalal\u0131q) h\u00e1qimshilik sudlar\u0131 \u00e1dil sudlawd\u0131 \u00e1melge as\u0131ra baslad\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Aq\u0131r\u01f5\u0131 j\u0131llarda m\u00e1mleketimizdegi barl\u0131q tarawlarda \u00e1melge as\u0131r\u0131l\u0131p at\u0131r\u01f5an ke\u0144 k\u00f3lemli reformalar qatar\u0131nda sud-huq\u0131q sistemas\u0131nda\u01f5\u0131 reformalard\u0131 atap \u00f3tiw or\u0131nl\u0131. Bul tarawda\u01f5\u0131 \u00falken ja\u0144al\u0131qlard\u0131\u0144 biri 2021-j\u0131l\u0131 j\u00faz berdi h\u00e1m sol j\u0131ldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 puqaral\u0131q isleri boy\u0131nsha, j\u0131nayat isleri boy\u0131nsha h\u00e1m ekonomikal\u0131q sudlard\u0131\u0144 negizinde sudyalard\u0131\u0144 q\u00e1nigelesiwin saqlap qal\u01f5an halda h\u00e1m sud islerin j\u00fargiziw t\u00farleri boy\u0131nsha \u00f3z ald\u0131na sudlaw kollegiyalar\u0131 sh\u00f3lkemlestirilgen halda Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 sud\u0131 d\u00fazildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Sonday-aq, h\u00e1kimshilik huq\u0131qbuzarl\u0131qqa baylan\u0131sl\u0131 islerdi j\u0131nayat isleri boy\u0131nsha sudlar\u01f5a \u00f3tkeriw arqal\u0131 h\u00e1kimshilik sudlard\u0131\u0144 is j\u00faklemesi azayd\u0131 h\u00e1m so\u01f5an baylan\u0131sl\u0131 16 rayonl\u0131q (qalal\u0131q) h\u00e1kimshilik sudlard\u0131\u0144 negizinde N\u00f3kis rayonlararal\u0131q h\u00e1kimshilik sud\u0131 d\u00fazildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Solay etip, b\u00fagingi k\u00fande Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131nda sud sistemas\u0131 Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 sud\u0131, Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 h\u00e1kimshilik sud\u0131, 17 j\u0131nayat isleri boy\u0131nsha rayonl\u0131q (qalal\u0131q) sudlar, 5 puqaral\u0131q isleri boy\u0131nsha rayonlararal\u0131q (rayonl\u0131q) sudlar, 4 rayonlararal\u0131q ekonomikal\u0131q sudlar h\u00e1m 1 rayonlararal\u0131q h\u00e1kimshilik sudtan ibarat.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Joqar\u0131da keltirip \u00f3tilgen ma\u01f5l\u0131wmatlard\u0131 tol\u0131qt\u0131r\u0131p, j\u00e1mlegen halda ke\u0144 j\u00e1m\u00e1\u00e1tshilikke jetkiziw maqsetinde jaq\u0131nda Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 sudlar\u0131nda h\u00e1zirgi k\u00fande islep at\u0131r\u01f5an sudyalard\u0131\u0144 h\u00e1m nuraniy ustaz sudyalard\u0131\u0144 baslamas\u0131 menen Qaraqalpaqstan sudlar\u0131n\u0131\u0144 tariyx\u0131 haqq\u0131nda\u01f5\u0131 kitap baspadan sh\u0131\u01f5ar\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u201cQaraqalpaqstan Respublikas\u0131 sudlar\u0131: tariyx h\u00e1m b\u00fagin\u201d atamas\u0131nda sh\u0131\u01f5ar\u0131l\u01f5an kitapta birinshi m\u00e1rtebe Qaraqalpaqstan sudlar\u0131n\u0131\u0144 h\u00e1zirgi waq\u0131tqa shekemgi d\u00e1wirdegi tariyx\u0131 s\u00e1wlelendirilip, us\u0131 d\u00e1wirde sud sistemas\u0131nda islegen shaxslar tuwral\u0131 ma\u01f5l\u0131wmatlar jaz\u0131ld\u0131. Sol sebepli de bul kitap barl\u0131q sudyalar, sud h\u00e1m basqa huq\u0131q qor\u01f5aw uy\u0131mlar\u0131n\u0131\u0144 x\u0131zmetkerleri, huq\u0131qtan\u0131wsh\u0131lar, tariyxsh\u0131lar h\u00e1m ke\u0144 j\u00e1miyetshilik ush\u0131n Qaraqalpaqstan sudlar\u0131n\u0131\u0144 tariyx\u0131 h\u00e1m b\u00fagingi k\u00fani haqq\u0131nda paydal\u0131 derek bola alad\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Kamal TARIXOV,<\/strong><\/p>\n<p><strong>Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 sud\u0131n\u0131\u0144 basl\u0131\u01f5\u0131\u00a0<\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; H\u00e1zirgi Qaraqalpaqstan Respublikas\u0131 ayma\u01f5\u0131nda \u00e1yyemgi zamanlardan berli adamzat jasap kelgenligi, olar \u00f3zlerini\u0144 rawajlan\u0131w basq\u0131shlar\u0131nda h\u00e1r q\u0131yl\u0131 m\u00e1mleketlik d\u00fazilmelerge birikkeni yaki qays\u0131dur m\u00e1mleketti\u0144 quram\u0131na kirgenligi bizge tariyxtan m\u00e1lim. Sol tiykarda bizi\u0144 jurt\u0131m\u0131zda m\u00e1mleketshilik belgileri payda bol\u01f5annan baslap bul jerde \u00e1dil sudlawd\u0131 \u00e1melge as\u0131r\u0131w funkciyalar\u0131n atqar\u0131wsh\u0131 shaxslar, j\u00e1miyette \u00e1dillikti t\u00e1miyinlewshi uy\u0131mlar bar bol\u01f5an, dep ayt\u0131w\u0131m\u0131z\u01f5a bolad\u0131. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8193,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158],"tags":[],"class_list":["post-8192","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-janaliqlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8192","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8192"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8192\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8194,"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8192\/revisions\/8194"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8193"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8192"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8192"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/qaraqalpaqstan.sud.uz\/qql\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8192"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}